ORBUS Belgium

TOP
Glas dijaspore


BALKAN AREA

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION

BALKAN AREA









ACTUA HOME PAGE









GEOPOLITIKA KAO SUDBINA - Prvi dio


Piše: Nihad Filipović




Historija guta granice istom nezaustavljivom odlučnošću poput geologije,
gdje kuće na obali nezaustavljivo klize sa klizišta obalnih litica”.


Franck Jacobs/Paragh Khann, iz članaka “The New World”,
objavljenog u ”The New York Times”, septembra 2012.


Postoje brojne definicije politike, ali je jako teško jednom definicijom obuhvatiti sve ono što politika jeste. U svakodnevnoj komunikaciji često se može čuti kako je politika sve oko nas, sve u čemu učestvujemo kao društvene jedinke i da nas se politika dotiče čak i onda kada toga nismo svjesni odnosno i onda kada svjesno izražavamo apolitičan pristup. Politika je tako: vještina vođenja javnih poslova, vještina vladanja, vještina, način i put ostvarenja državnih ciljeva, metod funkcioniranja jedinke, grupe, ustanove, države, stranke...itd. I dok je politika stara ljudska vještina i nauka, geopolitika, nauka koja se, najsažetije rečeno, bavi odnosom prostora i politike, je novorođenče modernog doba, tek nešto starije od jednog stoljeća. Ipak, geopolitički fenomeni prete civilizirani humanitet od pamtivijeka i kao takvo to je jednako tako rano uočeno. U tom smislu, može se reći, geopolitika je stara koliko i politika. Međutim, tek s početka dvadesetog stoljeća, geopolitika je naučno etablirana.

Mladost ove discipline ljudskog uma, njena multidisciplinarnost i sintetska karakteristika tj. povezanost i oslanjanje na teološka, etnička, ekonomska, kulturološka, demografska itd., znanja i discipline, kao i složenost pojma, koji se razumijeva i kao akademska disciplina i primjenjena nauka i ideologija, te česte zloupotrebe geopolitičkih opservacija i saznanja, njihova upotreba kao opravdanje za državni ekspanzionizam i osvajanje prostora drugih naroda, država, zajednica; sve to skupa je vodilo je njenom površnom razumjevanju i nipodaštavanju sa strane akademskih zajednica. I dok su akademske zajednice dovodile u pitanje naučni karakter geopolitike, politički i vojni vrhovi su se itekako oslanjali, a i sami bavili geostrateškim analizama i planovima. Pa i danas je prisutno da se neke ili mnoge geopolitičke ideje i nalazi, ne prihvataju i smatraju neozbiljnim u naučnim zajednicama, ali ih itekako ozbiljno uzimaju u razmatranje i bave se njima državni stratezi odnosno politički i vojni vrhovi.

U feljtonu “Geopolitika kao sudbina” namjera nam je, na temelju geopolitičkih i strateških iskustava i saznanja dvadesetog stoljeća, futuristički pokušati ukazati na mogući geopolitički tok u Evropi dvadeset i prvog stoljeća. Ukratko ćemo se osvrnuti i na neka moguća regionalistička, dakle autonomaška i separatistička žarišta u svijetu, radi cjelovitije slike i šire osnove za izvlačenje zaključaka kojima tendiramo pridodati opći značaj. Obzirom na hermeneutički (hermeneutika, vještina tumačenja) i heuristički (heuristika, vještina predviđanja) značaj našeg nalaza i prognoze, sasma je očekivano da će se u ovome feljtonu izloženo, razumjevati i tumačiti, uz prihvaćanje ili odbacivanje. Jer, svako je u pristupu, pogotovo političkom gdje su u igri interesi, manje ili više, više ili manje pristran. Ipak, naša je želja i nastojanje bilo, pozabaviti se ovim pitanjima Tacitovski, “sine ira et studio” (objektivno i nepristrano), koliko je to moguće subjektivnom posmatraču. Stoga je ono što slijedi u ovome feljtonu najuputnije razumjevati orijentaciono, kao mogući tok koji možda i nije najoptimalnije pogođen, ali je itekako moguć.

Pri tome nećemo se baviti geopolitikom kao naukom i u tom smislu ići za objašnjavanjem osnovnih pojmova i metoda geopolitike. Razumljivo, da bi se razumjelo o čemu se ovdje govori mora se vladati pojmovima i makar informativnim saznanjima o geopolitici kao nauci i praksi. Stoga ovdje polazimo od pretpostavke da je prosječnom čitatelju jasan pojam i princip moći u politici, princip nacionalnih interesa, princip ili zakonitost dvojnosti u njihovom međusobnom nadmetanju ili sučeljavanju, princip multipolarnosti centara moći, značaj prostora u politici...itd.

 Naprijed je ukazano na multidisciplinarnost geopolitike, pa je ovdje nužno vladati i nekim pojmovima i znanjima bliskim pa i bližim nekim drugim disciplinama, politici ponajprije. Tako npr. aktivno se baviti geopolitičkim prognoziranjem ili tek pasivno procjenjivati takve prognoze, a ne vladati ili nerazumijevati pojmove i odnos multikulturalizam, nacionalizam, unilateralizam, multilateralizma, odnos modernog globalizama i autohtonih kultura, odnos geopolitike i geostrategije... i tako dalje i tome slično, već u startu je ćorav posao. U pitanju su apstraktni pojmovi gdje neke, npr. multikulturalizam, koji ima svoju kulturološku, ali i političku stranu, čak nije lako ni definirati. To je stoga što je ovdje praksa prethodila teorijskoj refleksiji; ali, teškoće u definiranju pojma ne bi trebale značiti i teškoće u njegovom razumjevanju, ako ništa kao praksa, kao pojava u životi prisutna.



Prvi dio

Dvadeseto stoljeće i evropski multikulturalizam i nacionalizam


O odnosu multikulturalizma i nacionalističkog sentimenta, o međuigri dvije ideje koje determiniraju realpolitičke tokove modernog svijeta, sa posebnim osvrtom na Evropu i srpsko-hrvatsko-bošnjačke relacije i odnose sa tim u vezi, uz akcentiranje tektonske snage nacionalističkog osjećaja, kao ključnog činioca kreiranja mape moderne Evrope, one s početka, sredine i kraja dvadesetog stoljeća, pisali smo u političkoj studiji “Etnonacionalizam za početnike”, objavljenoj na ovome portal negdje unazad godinu dana.

U prilogu ovome prilogu, želja nam je samo kratko naznačiti glavne toponime mogućih regionalističkih zahtjeva u svijetu dvadeset prvog stoljeća, pozabaviti se nešto šire mogućim regionalističkim, dakle autonomaškim ili separatističkim gibanjima u Evropi početkom dvadeset prvog stoljeća, a posebno se osvrnuti na našu bosanskohercegovačku regionalnu situaciju.


Kao što smo svjedočili, kraj dvadesetog stoljeća u Evropi je obilježen erodiranjem multietničkih država na manje nacionalne države i to na evropskom jugu i istoku. Taj proces je usko povezan sa padom komunističkog odnosno socijalističkog projekta, onako kako su ga razumijevali i razvijali komunisti političkog istoka. Pad te ideje istovremeno je značio i historijsko reteriranje ideje multikulturalizma koja je na tim prostorima, sve do dvadesetog stoljeća, a dobrim dijelom i tokom tog stoljeća, održavana i razvijana, kroz trajanje multietničkih carstava: Habsburško carstvo, ruska Romanov imperija, kasnije revolucijom ideološki transformirana u multietnički Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika (SSSR), te Otomanska imperija na jugoistoku kontinenta.

Jasno, nije to bio multikulturalizam, kako se danas razumijeva ta ideja; tu se nisu znala i prepoznavala individualna ljudska prava i slobode, nego je osnova identiteta bio kolektiv, zajednica ljudi (naroda, koji je najprije razumijevan u političkom smislu, kao podnaciji imperije, a ne kao pripadnici ove ili one etničke skupine) povezanih u, pretpostavka je, nekom širem, zajedničkom, općem interesu.

Ipak, činjenica je da su to bila multietnička carstva, a multietnicitet se može razumjeti samo u kontekstu ideje multikulturalizma. Dakle to je ipak bio multikulturalizam, ne na način kako se razumijeva danas, ali ipak multikulturalizam, kojega ćemo mi u daljem tekstu označavati bliže kao imperijalni multikulturalizam, (u nauci danas u ovu svrhu je raširena upotreba termina profesora Branimira Stojakovića protomultikulturalizam).

Prvi svjetski rat je jedno od onih historijski prekretničkih perioda koji u duhovnom smislu obilježavaju buduće vrijeme: Evropa prije toga rata i ona što nastaje nakon tog rata, u političko-ideološkom, kulturološkom i duhovnom smislu, su dva svijeta. Uvjetno rečeno- uvjetno, jer smo terminološki i jezikom limitirani, pa bi najbliže namjeravanom možda bilo kazati duhovno, sa Prvim svjetskim ratom završava period dominacije imperijalnog multikulturalizma u Evropi, a otpočinje vrijeme jačanja državnog nacionalizma. 

Ideja i dalje živi na širokim prostorima SSSR-a, ideološki uvezana komunističkom ideologijom; iako multikulturalne, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca/Kraljevina Jugoslavija odnosno Česi i Slovaci i njihova ujedinjena Republika Čehoslovačka, nastaju na tragu historijske potrebe okrupnjavanja srodnog etnikuma u otporu moćnijim silama. Dakle državni razlog ovdje je u osnovi ideja etnonacionalizma, a ne ideja multikulturalizma.

Početkom dvadesetog stoljeća, nakon Prvog svjetskog rata, padaju naprijed pomenuta carstva i imperije multikulturalizma. Na njihovim razvalinama niču nacionalne države, Srbija, Grčka, Rumunija, Bugarska, Mađarska, Austrija, Albanija, ali se u isti mah formiraju i nove multietničke države: Čeho-Slovačka Republika, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, nešto kasnije Kraljevina Jugoslavija, SSSR, pa taj prostor upada u novi povijesni krug multikulturalizma koji traje i nakon Drugog svjetskog rata sve do skoro pa kraja stoljeća, kada padom  ideje komunizma u Istočnoj Evropi dolazi i do reteriranja ideje multikulturalizma na tom prostoru.

Drugi svjetski rat je bio pokušaj nove kolonijalne diobe svijeta, a ograničeno na Evropu, bio je to pokušaj nacističke Njemačke u Evropi za novom etnonacionalističkom podjelom Evrope i uvođenje tzv. die Neueordnung Europas tj. novog evropskog poretka sa dominacijom Njemačke. Nacistička Njemačka, nošena nacističkom ideologijom i revanšističkim nagonom zbog “ponižavajućeg” poraza u Prvom svjetskom ratu, kao glavni pokretač rata nije uspjela u nakani; naprotiv, poražena je, pa iako su međudržavne granice u Evropi, uspostavljene nakon Prvog svjetskog rata, ostale manje više nepromijenjene, Njemačka, osim što je bila podjeljena na Istočnu i Zapadnu, gubi i Austriju koju je Hitler, u nacističkom transu, trijumfalno pripojio Njemačkoj 1939. godine, kao i značajne prostore na istoku koji se pripajaju Poljskoj.

U kulturološko-političko-ideološkom smislu, ideja multikulturalizma poslije Drugog svjetskog rata je ponešto je opet ojačala, prije svega zahvaljujući komunističkoj ideološkoj impregnaciji, koja se sa istoka, is SSSR-a, proširila prema zapadu, natkriljujući nacionalne države na istoku Evrope, ali prema našem mišljenju, i osnažujući i dajući novi historijski smisao bivšoj Kraljevini Jugoslaviji odnosno Čehoslovačkoj državnoj zajednici. Mišljenja smo da se, kroz iskustvo Drugog svjetskog rata, pokazalo puno historijsko opravdanje državnopravnog uvezivanja južnoslavenskih naroda odnosno Čeha i Slovaka kao načina mogućeg otpora moćnijim silama. Druga je stvar što je Čehoslovačka, 1939 godine, nakon njemačke okupacije, bila izdana od Velike Britanije i Francuske i općenito demokratskih sila i demokratskog bloka država toga doba i što su nakaradno postavljeni i razvijani odnosi u Kraljevini Jugoslaviji vodili teškim unutarnjim sukobima i političkim nesporazumima pa je onda, u trenutku napada na Kraljevinu jugoslaviju, 06.04.1941. godine, došlo do rapidnog urušavanja te tvorbe i teških sukoba na etničkoj osnovi između naroda bivše države.

Krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina dvadesetog stoljeća dolazi do pada internacionalističke ideologije Marksizma na prostorima evropskog istoka i jugoistoka, a to onda znači i da uzmiče i ideja multikulturalizma na odnosnim evropskim prostorima. I šta se tada dešava? U situaciji historijskog uzmicanja multikulturalizma uslijed pada internacionalističke ideologije Marksizma na kojoj je počivala ta ideja na prostorima političkog istoka i jugoistoka Evrope u najvećem dijelu dvadesetog stoljeća, sada dolazi do jačanja ideje, socijalne, pokretačke energije i dinamizama državotvornog nacionalizma, te se, kako je naprijed rečeno, kao samostalne države, javljaju sasma nove države ili ponovo uskrsavaju neke stare, ranije integrirane u multietničke državne tvorbe, npr.: Srbija, Hrvatska Bosna (i Hercegovina), Crna Gora, Latvija, Litva, Estonija, Moldavija, Evroazijski Kazahstan, Češka, Slovačka...

Čitav ovaj historijski tok, ovo povijesnu utakmicu imperijalnog multikulturalizma i nacionalizma tokom dvadesetog stoljeća, pratili su politički sukobi, užasni etnički pogromi i masovna nasilna izmještanja stanovništva: Grci/Turci, Turci/Jermeni, Hrvati/Sbi, Srbi/Albanci, srpski pritisak, nasilje sve do masovnog ubijanja i iseljavanje Bošnjaka i Albanaca iz Bosne i sa Kosova u Tursku, genocide nad Armenima, masovni pogrom Jevreja u Drugom svjetskom ratu, ustaški genocid nad Srbima i četnički genocide nad Bošnjacima u Drugom svjetskom ratu, milionski progon etničkih Nijemaca nakon Drugog svjetskog rata iz Češke i Slovačke, Poljske, Ukrajine i Jugoslavije...

Međutim, ono što je karakteristika ovoga toka s kraja dvadesetog stoljeća, nakon pada ideologije Marksizma na evropskom istoku i jugoistoku, jeste mirna transformacija političkog istoka i ponovan ciklus teškog nasilja, Evropa 1995. godine. sve do najtežeg ratnog zločina genocida, koje je počinjen na jugoistoku Evrope, na prostoru bivše jugoslavenske federacije, a napose u Bosni i Hercegovini i na Kosovu, tada u sastavu Republike Srbije.


I dok traje ovaj tok renesanse nacionalizma u jednom dijelu Evrope, u onome drugom, zapadnom, održava se i naizgled jača ideja multikulturalizma, ali sada kao novootkrivene formule kooperacije i koordiniranja suverenih nacionalnih država kroz politički entitet zvani Evropska zajednica (EZ).

Kao što je poznato, na tragu iskustava iz dva svjetska rata, pokrenutih i nošenih idejom nacionalizma, nakon Drugog svjetskog rata, na političkom zapadu Evrope, javlja se i jača ideja političkog interesnog uvezivanja u neki vid, u neki oblik, u neku političku tvorbu, entitet koji bi značio političko, ekonomsko i kulturološko uvezivanje kao pretpostavka suradnje i rješavanja pitanja od zajedničkog interesa na osnovama dogovora i utvrđenih načina odlučivanja. Drugim riječima, u okvirima već etabliranih i afirmiranih nacionalnih država jača ideja o potrebi nove forme uvezivanja suverenih nacija na osnovama multilateralizma. Tako se pedesetih godina dvadesetog stoljeća, formira najprije tzv. Evropska zajednica za ugalj i čelik, što onda prerasta u EZ. Dakle, pojava ideje o nužnosti evropskog multilateralizma u direktnom je odnosu sa evropskim iskustvom dva svjetska rata.

Još je jedno značajno iskustvo i pouku, Evropa izvlači iz dva svjetska rata, u koje, snagom nacionalističkog poriva, biva uvučena u kratkom razdoblju od dvadesetak godina. Nakon strahovitih pogroma i uzajamnog evropskog klanja, jača misao o potrebi multilateralnog pristupa u vođenju politike. Na ovoj osnovi će se javiti ideja interesnog uvezivanja evropskih zemalja, što započinje 1951. godine, kao ideja ekonomskog interesnog uvezivanja, kroz Zajednicu za ugalj i čelik, da bi onda postupno jačalo i kako smo naprijed pomenuli, proširilo se na političko integriranje.


I da zaključimo.


Gornjim primjerom, tj. praćenjem tokova i odnosa ideja multikulturalizma, unilateralizma odnosno imperijalnog nacionalizma i nacionalizma (kojega smo razumijevali kao oblik narodnjačkih tendencija, dakle kao težnja za političkom afirmacijom naroda ali i kao nacionalna tj. državotvorna ideja), želio se pokazati odnos ovih velikih socijalnih ideja u Evropi dvadesetog stoljeća, njihova pokretačka društvena energija, snaga, dinamizam i filigranski odnos, gdje kada jedno jače, drugo uzmiče i obratno, uz specifiku EZ, koja je politička formula i balans jednog i drugog.

Iz prednjeg se sagledava kako su Evropi dvadesetog stoljeća, prisutna, paralelno teku i preklapaju se dva toka političke svijesti, misli i akcije: nacionalistički tok koji je po definiciji unilateralan tj. jednostran čak i onda kada traži partnere, saveznike na putu realiziranja nacionalističkog cilja, i drugi tok, onaj multilateralni, koji je nužno multipolaran, jer doslovno multilateralizam i znači “many sides” tj. više strana što implicira različite poglede, gdje se svako gledište i pozicija, mora razmotriti u prilikom odlučivanja), ali je i politički, sensu lato razumijevan (dakle u širem smislu ili relaksirano shvaćen), multikulturalistički.

Međutim, krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina dvadesetog stoljeća, na tragu urušavanja ideje komunizma na evropskom političkom istoku i jugoistoku i okončanja perioda ideološke konfrontacije političkog zapada i istoka, poznatog kao period “hladnog rata”, u Evropi dolazi do novog vala jačanja etnonacionalističke svijesti. Snagom te svijesti, iz SSSR-a se izdvaja šesnaest novih nacionalnih država, Čehoslovačka federacija se dijeli na pripadajući češki i slovački dio, a u SFRJ otpočinje bestijalni srpsko-hrvatski rat za nove granice. Krajnji rezultat ovoga toka je usitnjavanje evropskog prostora, što je već uočljivo i pri površnom pogledu političku kartu Evrope iz 1914. sa početka stoljeća i onu iz 1995. na kraju tog stoljeća.


Dakle kao zaključak prvog dijela ovoga rada moglo bi se kazati: Početak dvadesetog stoljeća u Evropi, obilježen je veoma prisutnom i kao politički “raison d eta” (francuski, u značenju državni razlog), raširenom idejom imperijalnog multikulturalizma, a kraj tog stoljeća u Evropi, obilježava sveprisutna etnonacionalistička ideja.

Ipak, ideja multikulturalizam, kao kulturološka i politička svijest i akcija, i dalje je prisutna u Evropi, posebno među evropskom kulturološkom i političkom elitom. Politička forma u kojoj se ona danas javlja, transferirala je iz državnog u nad-državno i izražava se u obliku bipolarnog, ili radije multipolarnog uvezivanja, gdje se nacionalne države uvezuju, kroz različite integrativne forme, koje se, sve naglašenije, kreću od ekonomskog uvezivanja u pravcu političkog integriranja. Ovaj tok, ili radije svijest o njemu kao najracionalnijoj putanji evropskog političkog uma, nakon izbijanja velike financijske krize u Sjedinjenim Državama Amerike, u Evropi i općenito u svijetu, posebno u nekim najrazvijenijim svjetskim državama, značajno je usporen.

S tim u vezi, ključno idejno-političko pitanje koje se sagledavanjem ovih tokova postavlja danas i ovdje jeste: Kakav se odnos prednjih dvaju ideja i tokova evropske političke misli i akcije može očekivati u dvadeset i prvom stoljeću?



22.01.2014.


Nazad na prethodnu stranicu Nazad na početak stranice Naprijed na sljedeću stranicu

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION
OTVORENE STRANICE ZA SVE PROBLEME - CRNO PO BIJELOM O SVEMU ŠTO TIŠTI
 
Napomena: Tekstovi koji vulgarno vrijeđaju: neku vjeru, navode na rasnu diskriminaciju i slično, ne dolaze u obzir.
Vaše priloge šaljite u TEXT ili HTML formatu na email: info@orbus.be
Page Construction: 22.01.2013. - Last modified: 03.09.2015.