ORBUS Belgium TOP
Glas dijaspore
BALKAN AREA

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION

BALKAN AREA
BALKAN AREA









ACTUA HOME PAGE









GEOPOLITIKA KAO SUDBINA - (Šesti dio)

Piše: Nihad Filipović


Regionalizam i socijalni kontekst u kojem se javlja

Nihad FilipovićKoje se pouke i poruke koje mogu izvući iz analiziranja regionalističkih, autonomaških i separatističkih tendencija kojih smo se dotakli u prethodnim izlaganjima?

Prije svega, historijski je neupitno, regionalističke tendencije postoje svugdje u svijetu, gdje se u historijskim turbulencijama neka skupina, neka zajednica ljudi uspjela održati kao posebna kulturološka ćelija i to najprije jezički posebna.

Svugdje, pa i u danas snažnim i izrazito nacionalnim državama u Evropi kakva je Francuska ili Njemačka, postoje regionalističke tendencije manjinskih zajednica. One se kreću od autonomijskih zahtjeva do separatizma, uglavnom ovisno o kojoj vrsti regionalne specifike se radi. Ako je na djelu transetnički historijski regionalizam, kao npr. u slučaju Vojvodine u Republici Srbiji, gdje većinski Srbi ističu regionalistički zahtjev, a etničke manjine (najprije Mađari kao najbrojnija manjina) podržavaju takav zahtjev, onda je na djelu uglavnom autonomijski zahtjev; ali, ako je na djelu regionalizam u kombinaciji sa etničkim i jezičkim momentom (kao npr. u slučaju Korzike, Katalonije ili bošnjačkim nastojanjima da se sačuva autonomija Bosne u vrijeme Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca- kasnije Kraljevina Jugoslavija), onda je na djelu, zavisno od veličine i odnosa etnobrojeva koji su u „igri“, ili autonomaški ili separatistički zahtjev. Pri tome odgovarajuću težinu i značaj ima i pozicioniranost zajednice u prostoru i odnos dominirajućih sila u vremenu prema takvim inicijativama.

Regionalistička inicijativa se dakle može javiti i u okviru istog etnikuma, gdje uglavnom poprima formu autonomijskog zahtjeva, ili u okvirima specifične etnojezičke grupe, gdje može poprimiti formu autonomaškog ili separatističkog zahtjeva, zavisno od socijalnog konteksta i odnosa snaga tj. veličina koje su u srazu. Na pravac ili tok regionalističke inicijative odlučujuće utiče da tako kažemo priroda etničke skupine koja ističe zahtjev, njena veličina, ali i njena pozicioniranost u prostoru, socijalni kontekst, dakle društvena pozicija grupe i odnos političke moći.

Primjera radi, u procesu mirne disolucije Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika, jedna od republika kojoj je priznat nezavisni status, bila je i Moldava . Međutim, nezavisna aspiracija Moldave, automatski je pokrenula autonomaški zahtjev na istoku Moldave. Na jednom uskom pojasu uz rijeku Dnjestar, prostoru naseljenom većinski slavenskim Ukrajincima (28%) i Rusima (26%), Moldavci, za razliku od ostatka republike, su tek relativna većina (40%). Većinski, etnički i jezički srodni, Ukrajinci i Rusi, strahujući da će nezavisna Moldava uskoro pripojiti se etnički srodnim Rumunima i Republici Rumuniji, gdje će se oni onda „utopiti“ u tom romanskom etničkom i jezičkom moru, još i prije službenog proglašenja nezavisnosti Moldavije, uz podršku ruskih tenkova, proglašavaju sopstvenu nezavisnost i osnivaju Pridnjestrovsku Moldavsku Republiku ili kreće Pridnjestrovie

Pridnjestrovia i ove 2014. godine, uz Nagorno Karabah, Abhaziju i Južnu Osetiju, ostaje nepriznata od ostatka svijeta. Nije je službeno priznala čak ni Rusija, sila koja ju je de facto osnovala. Ono međutim zbog čega ovdje ističemo njen primjer jeste da bi se potkrijepila naša konstatacija o značaju pozicioniranosti u prostoru zajednice koja ističe regionalistički zahtjev sa jedne strane, ali i odnos dominirajućih sila ili sile u regionu. Nema nikakve sumnje da bi Moldava pokušala vojno vratiti ono što smatra svojim teritorijem, da nije moćne Rusije koja je Pridnjestrovie stavila pod svoju zaštitu.

U kakav avanturizam male države u interesnoj sferi velikih i moćnih ulaze (posebno ako se radi o graničnim državama ili državama u najbližem susjedstvu velikih), odluče li silom suzbijati regionalizam (separatizam) lokalnih zajednica, dobro ilustrira naprijed pomenuti slučaj Gruzije i rata koji je ova država povela napadajući Južnu Osetiju u nastojanju da na taj način vrati tu pokrajinu pod svoj suverenitet. Nema sumnje da bi se isto desilo ako bi se Moldava odlučila na takav potez protiv Pridjestrovia. Upravo stoga, zbog pozicioniranosti u prostoru i odnosa moći, pridnjestrovski slučaj je i dalje, kako se to u popularnom političkom žargonu kaže, u „zamrznutom stanju“. Uvjetno govoreći, jer ima i suprotnih primjera u povijesti, Rusija je ne može teritorijalno pripojiti budući ne postoji teritorijalna veza odnosno kontinuitet sa ruskom federacijom, a faktički nema pristupa ni vodenim putem; s druge strane Pridnjestrovie nema uvjeta za samostalnu egzistenciju, tako da je ova situacija, koja će nesumljivo i dalje trajati, jer Rusija ima određeni geopolitički interes da je to tako, najsličnija eksteritorijalnoj poziciji Kalinjingrada, luke na Baltičkom moru i administrativnog centra Kalinjingradske oblasti, ruskog komadića teritorije stiješnjenog između Poljske i Litvanije.

Dalje, valja imati na umu da su etnički (kao i politički identiteti) kontekstualnog karaktera.

Etnički (i politički) identiteti se mijenjaju u vremenu, ovisno od promjene političkih (ne)prilika. Značajan dio populacije u bivšoj Jugoslaviji i BiH se izjašnjavao kao Jugoslaveni u nacionalnom smislu, a sa druge strane bh. muslimani su od popisa do popisa bili “gurani”, bilo kao Srbi i Hrvati islamske vjeroispovijesti, bilo kao neopredjeljeni, sve do konačnog priznavanja nacionalne posebnosti pod imenom Muslimani. Veličina obje ove grupacije se mijenjala, i to drastično, u ovisnosti od političkih prilika u Jugoslaviji, kao što se može vidjeti iz pregleda stanja u BIH po popisima od 1953. do zadnjeg predratnog popisa stanovništva iz 1991. godine, koji prilažemo uz ovaj tekst. Prvi popis iz 1948. godine preskačemo jer tada nije bilo Jugoslavena, a muslimanima je ostavljeno ili da se izjasne kao neopredjeljeni što ih je najviše i učinilo (788.011 ili 30,73%) ili da se izjašnjavaju kao pripadnici drugih etničkih skupina.

Međutim, popisom 1953. godine, uvode se Jugoslaveni, i šta se onda dešava?

Godina

Muslimani

Srbi

Hrvati

Jugoslaveni

Ostali

1953.
 
1.264.372

654.229

891.800

37.079

1961.

   842.248

1.406.057

711.665

275.883

41.714

1971.

1.482.430

1.393.148

772.491

43.796

53.538

1981.

1.630.033

1.320.738

758.140

326.316

88.686

1991.

1.905.892

1.369.258

755.895

239.945

93.747


Statistički pregled etničkih veličina u BiH po popisima 1953-1991. godina.

Neopredjeljeni muslimani iz popisa 1948. godine, masovno se prelijevaju u Jugoslavene kojih odjednom biva 891.800. Osam godina poslije, na popisu iz 1961. godine, broj Jugoslavena pada na 275.883, ali se istovremeno statistički pojavljuje 842.248 Muslimana u etničkom smislu, kako su službeno tretirani po tom popisu. U rasponu od nepunih četrdeset godina, broj Jugoslavena, od onih 891.800 po popisu iz 1953. godine, pada na 239.945 prema popisu iz 1991. godine, dok se broj Muslimana sada definitivno priznatih etnička statistička veličina, od onih opreznih početnih 842.248 ili 25,7% u ukupnoj masi bh. stanovništva, iz 1961. godine, povećao 1.905.892 ili 43,5% u ukupnoj masi bh. stanovništva, po popisu iz 1991. godine.

Povijesno pamćenje i iskustvo bosanskohercegovačkih, i općenito, muslimana u političkim turbulencijama u Kraljevini Jugoslaviji, kao i političke prilike u novoj Jugoslaviji nakon Drugog svjetskog rata, nalagale su oprez u etničkom deklariranju pripadnika ove narodne skupine, pa je osnovana pretpostavka kako ni te 1991. godine, proces transferiranja iz Jugoslavena u Muslimane (jer je evidentno kako je upravo ova kategorija građana većinski participirala u konstrukciji Jugoslavena kao statističke veličine), nije u cjelosti dovršen. Slijedom prednjeg, sasma je logički pretpostaviti da je procentualno učešće Muslimana u ukupnoj masi bh. građana po popisu iz 1991. godine bilo bliže polovičnoj, pa moguće i natpolovičnoj većini nego se to pokazao po popisu...

Dakle, ove dvije statističke veličine prema popisnom stanju u BiH od 1953. do 1991. godine, jasno kazuju u kojoj je mjeri etnički odnosno politički identitet (jer jugoslavenstvo ne možemo shvatati u etničkim već samo u političkim relacijama) kontekstualnog karaktera. Kako se mijenjala politička situacija u Jugoslaviji i odnos prema muslimanskim masama, tako su se mijenjale i popisne statističke veličine u kategorijama Musliman i Jugoslaven, da bi onda, paralelno za zaoštravanjem krize i konačnim raspadom države, takorekuć preko noći, u Bosni i Hercegovini “nestalo” (uostalom kao i u ostalim bivšim jugoslavenskim republikama) Jugoslavena, ali je na drugoj strani došlo, daleko iznad prirodnog priraštaja, do velikog rasta Muslimana. Danas je slična situacija u Ukrajini, gdje iako nema većeg migriranja, varira broj Rusa, sad ih je više, a sada manje, sve ovisno od političkih (ne)prilika.

Zatim, ni same etničke formacije nisu unutar kompaktne jer se unutar istog etnikuma često sučeljavaju različiti interesi.

Tipičan ovakav slučaj je autonomaški zahtjev prisutan u Vojvodini koja je većinski srpskog etničkog sastava (65% Srbi), pa ipak je tamo jako snažan autonomaški pokret koji čak u određenim okolnostima može eskalirati i u separatistički zahtjev. Vojvodina je već isposlovala izvjestan stepen autonomije u odlučivanju o pitanjima od regionalnog značaja, npr.: turizam, transport, poljoprivreda, zdravstvo, energija...



Vojvodina i manjinska regionalna samouprava prema  prijedlogu Saveza Vojvođanskih Mađara

Jednom osvojen stepen autonomije, zavisno od političkih prilika, moguće vodi povećanju autonomijskih zahtjeva. Separatistički zahtjev je tu teže, ali ne i nemoguće, očekivati od srpskog elementa, ali je svakako, u okviru osvojene autonomije Vojvodine, uvjek moguće da se manjinske lokalne etničke zajednice (od kojih je najveća mađarska), pojave sa zahtjevom za samoupravom u autonomiji tj. sa zahtjevom za sopstvenom autonomijom u okviru autonomne Vojvodine. Savez Vojvođanskih Mađara je već izašao sa inicijativom za mađarsku regionalnu samoupravu u općinama sjeverne Vojvodine gdje je koncentrirano mađarsko stanovništvo: Subotica (38,47%), Bačka Topola (58,94%), Mali Iđoš (55,92%), Kanjiža (86,52%), Senta (80,51%), Ada (76.64%), Bečej (48,83%).

Regionalistička aspiracija je dio socijalnog konteksta u kojemu se javlja.

Takve aspiracije su političko-kulturološke (specifična etnička grupa, poseban jezik, religijska specifika i slično), ali se ne smije zanemariti ni ekonomski moment. Naime, u povijesti je uvjek tako bilo: centar koji ubire taksu i odlučuje o distribuciji novca, uvjek teži za očuvanjem postojećeg stanja, dakle za očuvanjem teritorijalnog integriteta i političkog suvereniteta centra na odnosnoj teritoriji, a periferne silnice teže decentralizaciji odnosno pokreću neki vid regionalističke inicijative. Ako je taj ekonomski moment praćen etničkom i jezičkom specifikom, onda je regionalistička inicijativa time jača, i obično završava u separatističkom zahtjevu, zavisno od okolnosti u vremenu i prostoru.

Ukupne političke i ekonomske prilike u nekoj državi odnosno region, odnosno širem okruženju, tu također imaju specifičnu težinu i ne mogu se zaobići. Ako je ukupna politička i ekonomska situacija stabilna onda je regionalistička inicijativa jedno, a sasma drugo ako država, region odnosno šire okruženje upadne u period političke nestabilnosti i ekonomske recesije.

Pri tome, sve ovo treba razumjevati u relativnim relacijama. Jer, primjera radi, jačanje i širenje Evropske Zajednice (EZ) te njena politika regionalizacije razumjevana kao dio demokratskog procesa, u godinama rasta evropskih ekonomija, vodilo je jačanju regionalističkih, autonomaških i separatističkih aspiracija u nekim državama članicama EZ. Takav je slučaj sa Škotskom (u kojoj se rast aspiracije škotskih nacionalista za samostalnom Škotskom, poklapa sa otkrivanjem ogromnih “polja” nafte i gasa i Sjevernom moru između Norveške i Škotske), zatim sa Katalonijom (u kojoj ekonomski moment i odnos Madrida i Barcelone, gdje se smatra da Barcelona više daje u centralnu kasu u Madridu, nego što dobiva nazad iz Madrida, takođe ima specifičnu težinu), pa sa Belgijom i njenim Flamanskim i Valonskim separatizmom, pa onda Padanija u Italiji, Korzika u Francusko i tako dalje...

Interesantno je da u svim prednjim slučajevima, separatistička inicijativa teži zaobilaženju centra i direktnom uspostavljanju odnosa sa EZ. U svjetlu našeg prethodnog razmatranja odnosa modernog multikulturalizma i nacionalizma, ovo je jasan znak da čak i političke silnice naglašeno nacionalističke orijentacije, ne odstupaju od ideje evropskog multilateralizma.

Kod nekih radikalnih desnih političkih stranaka koje smo pominjali u našem serijalu, prisutan je evroskepticizam, pa i otvoreno suprotstavljanje evropskoj ideji, ali je i dalje matica evropske političke svijesti ujedinjena Evropa, sa svim svojim različitostima, dakle multilateralizam plus multikulturalizam. Ostaje nejasno koliko je ovdje na djelu intuicija, a koliko racionalno poimanje i sagledavanje u perspektivi ukupnih svjetskih tokova u nekom budućem vremenu, ali da je perspektiva Evrope kompaktnost, uvezanost i evropski nastup spram narastajućih azijskih giganata Kine i Indije na jednoj strani, ogromne Rusije sa njenim neizmjernim prirodnim blagom i potencijalom za ekonomski rast, a time i uticaj u svijetu, na drugoj i moćnih SAD na trećoj strani (gdje se SAD također suočavaju sa izazovima narastajućih azijskih divova, ali i dalje ostaju vodeća svjetska sila), to sve skupa, po našem mišljenju, je očito. Jednostavno mala, politički i ekonomski pocijepana Evropa sa svoji 500-stotinjak miliona stanovnika neće se moći ekonomski, a onda to znači i u smislu prestiža i relevantnosti u svjetskim relacijama, nositi sa pobrojanim svjetskim silama, ukoliko ostaje politički razjedinjena i ekonomsko-financijski neuvezana. Na djelu je da to kažemo figurativno i učinimo još transparentnijim, zakon velikih i malih brojeva, gdje veliki gutaju male, a mali se mogu zaštititi samo ukoliko se uvežu i nastupaju kao jedan.

Nakon sagledavanja šire slike autonomaških i separatističkih tendencija u svijetu i Evropi, u potonjih nekoliko nastavaka ovoga feljtona, nakon sažete prezentacije odnosa jugoslavenske ideje i regionalističkih tendencija u petom nastavku ovog serijala, pitanje koje se nužno nameće, posebno obzirom na naše specifično historijsko iskustvo, jeste: a šta je sa Bosnom i Hercegovinom? Gdje je Bosna i Hercegovina u evropskoj priči o regionalizaciji, autonomaštvu i separatizmu?




This page is set to ORBUS: 21.03.2014.


Nazad na prethodnu stranicu Nazad na početak stranice Naprijed na sljedeću stranicu

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION
OTVORENE STRANICE ZA SVE PROBLEME - CRNO PO BIJELOM O SVEMU ŠTO TIŠTI
 
Napomena: Tekstovi koji vulgarno vrijeđaju: neku vjeru, navode na rasnu diskriminaciju i slično, ne dolaze u obzir.
Vaše priloge šaljite u TEXT ili HTML formatu na email: info@orbus.be
Page Construction: 21.03.2014. - Last modified:03.09.2015.