ORBUS Belgium TOP
Glas dijaspore
BALKAN AREA

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION

BALKAN AREA
BALKAN AREA








Šaban Nurić



ACTUA HOME PAGE





 



S E R I J A L

EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (1.dio)

Piše: prof. dr. Šaban Nurić 



Uvodne napomene

Pisani serijal koji predajemo sudu čitalačke javnosti ima za cilj upoznavanje sa osnovnim elementima materijalno-pravnog i procesnog režima djelovanja komunitarnih, unijskih institucija, odnosno pravnog režima pod kojim se odvijaju privredna, politička, kulturna i sve druge aktivnosti u okviru Evropske unije, što u našem dnevno-političkom žargonu nazivamo „funkcionisanje pravne države“. Dakle, ovo podrazumijeva da čitaoci mogu saznati elementarne informacije iz historije Evropske unije, njene sadašnjosti i unekoliko razumijeti evropsku budućnost. U tom cilju ćemo prezentovali i lepezu pozitivnih zakonskih propisa svih nivoa, koji se primjenjuju u Evropskoj uniji, da bi oni čitaoci koji se kroz posao bave Evropskom unijom, kao pravnici i javni radnici mogli da djeluju u praksi i tako doprinesu uspješnom toku integracija naših prostora u Evropsku uniju. Rečenu lepezu pozitivnih zakonskih propisa zovemo Pravo Evropske unije ili Komunitarno pravo (European Community Law)“. Stoga ćemo, primjereno cilju i ishodima ovog pisanja u sažetoj formi obraditi:
    —  nastanak i razvoj Evropske zajednice i Evropske unije od ideje do danas;
    —  osnovne organe;
    —  oblasti zajedničkog djelovanja;
    —  osnovne principe pravnog poretka;
    —  pravne instrumente i postupke donošenja odluka, tumačenje i primjena komunitarnih propisa;
    —  osnovne komunitarne slobode (kretanje roba, usluga, radne snage i kapitala);
    —  pravo konkurencije;
    —  unijske segmente, (spoljna politika, bezbjednost, pravosuđe i unutrašnji poslovi).

Sve navedeno ćemo nadamo se uspješno odradili a sud čitalaca će reći svoju konačnu ocjenu o ovome.
Političko-pravno-ustavna organizacija i međunarodnopravna institucija, Evropska unija u stručnom i naučnom smislu predstavlja izazov za izučavanje njenog nastanka i idejnih vrela odakle je ta ideja potekla. Ovim radovima ćemo pokušati pobliže istražiti i informisati o historijskim izvorima u kontekstu pravnih, političkih i opštedruštvenih mijena koje su dovele do stvaranja Evropske unije. U tom kontekstu, na narednim stranicama ćemo, primjereno cilju i ishodima ovog pisanja, u sažetoj formi elaborirati mišljenje o:
        1.    IDEJI EVROPSKOG UJEDINJENJA
        2.    RAĐANJU EVROPSKE IDEJE
        3.    EVROPSKOJ UNIJI OD UTOPIJE DO STVARNOSTI
        4.    IDEJI EVROPSKOG UJEDINJENJA POSLIJE PRVOG SVJETSKOG RATA
        5.    EVROPI POSLIJE DRUGOG SVJETSKOG RATA (1945.)
        6.    OBLICIMA SARADNJE U EVROPSKOJ UNIJI
        7.    JEDINSTVENIM EVROPSKIM AKTIMA
        8.    TOME ŠTA JE EVROPSKA UNIJA (POJAM) 
        9.  KAKO DEFINISATI EVROPSKU UNIJU
       10. INSTITUCIJAMA EVROPSKE UNIJE I
       11. KOMUNITARNOM PRAVU I IZVORIMA PRAVA EVROPSKE UNIJE

        Elaboriranje navedene materije treba da omogući sagledavanje iste iz pozicije nužnosti usklađivanja odgovarajućih elemenata ustavno-pravnog sistema Bosne i Hercegovine, a u skladu s tim i stvaranje odgovarajućih propisa i njihovu primjenu u praksi.

Organizovano moderno društvo danas je praktično nemoguće zamisliti bez postojanja različitih međunarodnih organizacija  čiji je karakter djelovanja potpuno različit. Međunarodne organizacije nastaju iz potrebe ispunjenja pojedinih ciljeva i ispunjenja određenih zadataka, a ono što je neosporivo jeste da je njihov najveći značaj uređivanje društvenih odnosa i regulisanje prava i obaveza država u okviru međunarodne zajednice. Nastajanje i poslovanje ovih organizacija u duhu međunarodnog prava stavlja ove subjekte u veoma moćnu poziciju prilikom promovisanja i sprovođenja odredbi međunarodnog prava. Statuti i ciljevi velikog broja ovih organizacija u potpunosti su usklađeni sa međunarodnim pravom, kao i sa Poveljom Ujedinjenih nacija.

„Postojanje i djelovanje društava pokazalo je da je suštinski neophodno vršiti udruživanja, kako na lokalnom, tako i na širem međunarodnom nivou, radi zajedničkog ostvarivanja i zadovoljavanja društveno-ekonomskih potreba.

Izuzetno snažan rast industrijske proizvodnje u posljeratnom periodu (od 1945. pa naovamo), a pogotovo 70-ih godina XX veka, doprinosi intenziviranju međunarodnog kretanja roba, kapitala, usluga i radnika, pa samim tim i povećanja uvoza i izvoza (međunarodne trgovine).”[1]

U tim situacijama subjekti međunarodnog prava, među kojima i države, preuzimaju aktivnu ulogu u ovim procesima i postaju nosioci progresa. Uticaj svjetskih ekonomskih faktora ne može umanjiti ni uticaj političkih faktora, kao i viševjekovne želje za ujedinjenjem i zajedničkim djelovanjem pojedinih oblasti. Samim tim, potrebe za saradnjom postaju sve izraženije, pa se tako razvijaju i potrebe za međunarodnim transportom, međunarodnim plaćanjima, lakšim tokovima kapitala i radne snage, osiguranjem i povećanjem međunarodne bezbjednosti i stvaranjem mirnog i stabilnog okvira koji bi omogućio prosperitet cijelog čovječanstva. U ovim tokovima prepoznaje se aktivna uloga privrednih organizacija, koje sve više postaju nosioci težnji ka profitabilnijem poslovanju, što je dovelo do sve većeg ekonomskog interesa država za nove vidove saradnje i integracije na međunarodnom nivou, pa i evropskog interesa za isto, što je rezultiralo stvaranjem današnje Evropske unije. Dvojaka je osnovna podjela rečenih integracija i međunarodnih organizacija:

        1.    Organizacije univerzalnog karaktera (Organizacija Ujedinjenih nacija, Svjetska trgovinska organizacija, Međunarodni monetarni fond ...),

        2.    Organizacije regionalnog karaktera (Evropska unija, Sjevernoamerički sporazum o slobodnoj trgovini — NAFTA, države CEFT-a ...).

        Koncept organizacije zajedničkog života na kontinentu, koji bi mogao da nadživi nacionalne antagonizme, predstavlja ideju koja je bila u osnovi nastanka današnje Evropske unije. Kao početak integracija evropskih država smatra se 9. maj 1950. godine, kada je Robert Šuman dao prijedlog za stvaranje nadnacionalne organizacije koja bi bila odgovorna za proizvodnju uglja i čelika, da bi se njegov prijedlog 18. aprila 1957. godine realizovao, te je nastala Evropska zajednica za ugalj i čelik. Jezgro Evropske unije začeto je „Rimskim ugovorima“ o osnivanju Evropske ekonomske zajednice i Evropske zajednice za atomsku energiju 1951. godine, koje su se formalno spojile u Evropsku ekonomsku zajednicu 1. jula 1967. godine, a zatim je preko „Jedinstvenog evropskog akta“ 1986. godine politička integracija krunisana „Mastrihtskim ugovorom“ 7. februara 1992. godine, kada je donesen „Ugovor o Evropskoj uniji“. „Ugovor iz Mastrihta“ stupio je na snagu 1. novembra 1993. godine, i od tada se računa da je profunkcionisala (osnovana) Evropska unija. „Ugovorom iz Amsterdama“ od 17. juna 1997. godine (stupio na snagu 1. maja 1999. godine), izvršene su izvjesne reforme u Uniji, s ciljem jačanja saradnje i pojednostavljenja sistema Evropske unije, što je rezultat nastojanja da je/su:

        1.    Nakon II svjetskog rata nekoliko evropskih zemalja htjelo da sarađuje, da bi spriječile nove ratove.
        2.    Belgija, Francuska, Italija, Luksemburg, Holandija i Zapadna Njemačka 1952. godine osnovale Evropsku zajednicu za ugalj i čelik.
        3.    To je bio prvi korak u stvaranju Evropske unije.

        Promjene u Evropi i u saradnji zemalja EZ-e su bile tako velike da je početkom devedestih dogovoreno da se osnuje Evropska unija (EU). Države su počele da sarađuju u više oblasti, kao što su: vanjska i sigurnosna politika, policijska i krivično-pravna pitanja, itd. Države su odlučile da osnuju Evropsku monetarnu uniju (EMU). Takođe, EU nastavlja da se ubrzano razvija. U maju 2004. godine EU je dobila deset novih zemalja članica. U januaru 2007. godine tu su još dvije, kada su se pridružile Bugarska i Rumunija. Danas, ako hoćemo da ispravno shvatimo šta je to Evropska unija, moramo znati da je:

1.  Evropska unija (skraćeno: EU) međuvladina i nadnacionalna zajednica dvadeset osam evropskih demokratskih država.
2.  EU oformljena pod sadašnjim imenom Ugovorom o Evropskoj uniji (poznatijim pod imenom Mastrihtski ugovor) iz 1992. godine.
3.  EU u dosta aspekata postojala i prije potpisivanja Mastrihtskog ugovora, preko raznih organizacija, oformljenih pedesetih godina dvadesetog vijeka.
4.  Evropska unija ispoljava političke aktivnosti u mnogim sferama, od politike, zdravstva i ekonomske politike, do inostranih poslova i odbrane.
5.  Glavna oblast na kojoj počiva EU je jedinstveno tržište, koje se bazira na carinskoj uniji, jedinstvenoj moneti (usvojenoj od strane 19 članica) i zajedničkoj poljoprivrijednoj i ribolovnoj politici.

Konačno, kao vrlo važno za uvodne napomene, potrebno je odmah podvući da u trenutku osnivanja EU “stoji” na tri stuba, i to na:

1.  zajedničkoj ekonomskoj politici;
2.  zajedničkoj bezbjedonosnoj i spoljnoj politici;
3.  saradnji u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova.

Bitno je u uvodu podvući i činjenicu da pored teritorije, stanovništva, institucija i valute, Evropska unija ima još neka obilježja “prave” države koja je odvajaju od koncepta klasične međunarodne regionalne vladine organizacije. To su:

1.    zastava Evropske unije;
2.    himna Evropske unije (,,Oda radosti”);
3.    “državni” praznik – Dan Evrope (Dan državnosti, 9. maj).

        Evropska unija danas broji 28 država članica, (računajući i Veliku Britaniju koja je u međuvremenu realizovala Brexit). Prostire se na površini od 4.381.375 km², ima oko 508 miliona stanovnika. Evropska unija stvara jedinstveno tržište putem sistema zakona koji se primjenjuju u svim državama članicama, što garantuje slobodan protok ljudi, roba, usluga i kapitala. Ona zadržava zajedničku trgovinsku politiku, poljoprivrednu politiku i politiku u oblasti ribarstva i regionalnog razvoja. Evropska unija je 2002. godine uvela zajedničku valutu Euro, koju je do sada usvojilo 13 država članica. Političke aktivnosti Evropske unije  ispoljavaju se u mnogim sferama, počevši od politike, zdravstva i ekonomske politike, do inostranih poslova i odbrane. Kontrola pasoša na graničnim prijelazima država članica je ukinuta Šengenskim sporazumom. U zavisnosti od razvijenosti svake zemlje pojedinačno, organizacija Evropske unije razlikuje se u različitim oblastima, o čemu ćemo, posebno naglašeno, govoriti u ovom radu.

Značajan dio, koji čini „paket” međunarodnog prava,  je komunitarno pravo  — pravo Evropske zajednice/unije (European Community Law) koje predstavlja izazov za multidisciplinarna istraživanja i analize iz nekoliko razloga. Prvo, komunitarno pravo je dijelom nadnacionalno i obavezujuće za države članice Evropske unije, i ono je elastično, promjenjivo, gdje države članice mogu na svojim samitima da ga dopunjuju i revidiraju. Drugo, u međunarodnom javnom pravu države  često krše ugovore, djelimično ih primjenjuju ili ih ometaju, uprkos  činjenici da su potpisale međunarodne ugovore i da važi princip pacta sunt servanda — ugovori se moraju poštovati. Teško je obezbijediti primjenu prava na međunarodnom i na nacionalnom nivou, uprkos potpisima, legalnosti  akata, principa i postojanja institucija za primjenu prava. Koji faktori u Evropskoj uniji utiču da se komunitarno pravo primjenjuje na cjelovit i efikasan način? Odgovori na ovo pitanje mogu se tražiti iz različitih aspekata, a mi ćemo se ovdje ograničiti na aspekt legitimiteta i interesa i stvarnu historijsku zasnovanost i historijski imperativ formiranja i funkcionisanja Evropske unije.

Ako je pravo legitimno, ako je nastalo voljom naroda, tada se narodna volja transformiše u pravne norme, pa narod poštuje pravne norme, jer su one izraz njegove volje i čine stvarni pravni okvir za život u nadnacionalnoj zajednici kakva je Evropska unija. Narod podređen zakonima treba biti njihov autor (parafraziran princip Žaka Rusoa iz Društvenog ugovora). Isti princip može da se primijeni i na države. Ako je zajedničko (komunitarno) pravo više država nastalo saglasnom voljom tih država, tada države primjenjuju komunitarno pravo, jer je ono izraz njihove legitimne volje (države podređene  komunitarnom pravu su stvaraoci tog prava). Komunitarno pravo je legitimno, nastalo saglasnom voljom država članica i ono je pravni izraz njihove zajedničke, udružene volje. Ovo zajedničko pravo nije nametnuto niti je otuđeno od država. Da bi neki subjekt ostvario svoju volju normiranu u pravu, njemu nisu potrebne dispozicije i sankcije, jer se ta normirana volja iskazuje kao dio identiteta tog istog subjekta. Komunitarno pravo Evropske unije ima visok element legitimiteta, i to je jedan od osnovnih faktora njegove primjene, mada se trenutno u pojedinim dijelovima to može dovesti u pitanje.

Kod donošenja ustava u jednoj državi, potreban je legitimitet od 2/3 u zakonodavnom tijelu, tako da nije moguće ostvariti konsenzus o pravnom sistemu države i nijedan ustav nema potpuni legitimitet. Kod kodifikacije normi međunarodnog prava postiže se saglasnost, ali na osnovi kompromisa, što rezultira opštijim normama, okvirnim normama i rezervama na pojedine norme. Komunitarno pravo Evropske unije ima elemente saglasnosti i konkretnosti normi, jer se, uglavnom, donosi konsenzusom. Osim legitimiteta kao osnove, bitan je i aspekt interesa, jer komunitarno pravo predstavlja pozitivistički izraz interesa država i one to pravo stvaraju sa svrhom postizanja konkretnih ciljeva. Ostvarivanje interesa država, i ostalih subjekata u Uniji (građani, privredni subjekti, institucije EU, interesne grupe itd) je vezano za primjenu komunitarnog prava, tako da ovo pravo ima upotrebnu vrijednost u funkcionisanju Evropske unije. Komunitarno pravo u formalnom smislu predstavlja izazov za izučavanje zbog dileme da li ono spada u sferu ustavnog ili međunarodnog javnog prava. S obzirom da su svi bitni osnivački ugovori Unije (ranije njenih zajednica) nastali na osnovama međunarodnog ugovornog prava, ovo pravo je u osnovi evropskog komunitarnog prava. Komunitarno pravo ima prvi element međunarodnog prava (nastalo kao multilateralni ugovori), ali nema drugi element (nadležnost Međunarodnog suda za tumačenje i presuđivanje).

Postojanje Evropskog suda pravde, koji je nadležan za tumačenje komunitarnog prava i za presuđivanje,  sadrži elemente ustavnog prava. Pozicija Evropskog suda da može poništiti svaki akt institucija i država koji je suprotan komunitarnom pravu daje mu osobine ustavnog prava tipičnog za države. Po formalnom načinu donošenja, radi se o međunarodnom javnom pravu, a po suštini funkcionisanja, radi se o ustavnom pravu. Smatramo da treba izbjeći teorijski pristup, po kome bi se komunitarno pravo svrstalo u jednu ili u drugu kategoriju, iz razloga što ovo pravo obuhvata  elemente i međunarodnog i ustavnog prava. Situacija kada međunarodno javno pravo postaje istovremeno i ustavno poznata je u državama u današnje vrijeme.

„Demokratske države međunarodno javno pravo tretiraju kao obavezu u rangu ustavnog prava, daju prioritet međunarodnom pravu ili  imaju međunarodno pravo kao  integralni deo ustavne materije...“[2] (primjer Bosne i Hercegovine). Prožimanjem nacionalnog i međunarodnog javnog prava u današnje vrijeme se sve više gube protivrječnosti između ova dva nivoa prava. Bitan aspekt komunitarnog prava je i njegova struktura, gdje različiti elementi čine jednu saglasnu pravnu cjelinu.

Naprimjer, multilateralni osnivački ugovori, ugovori između pojedinih članica, ugovori pojedinih članica i drugih država izvan Unije su dio komunitarnog prava koje nazivamo primarnim pravom. Ovdje primarno možemo tumačiti kao konstitutivno (kao ustavno) pravo.

Druga cjelina je sekundarno pravo, koje nastaje u zakonodavnom postupku između evropskih institucija i ovo pravo se može poimati kao sistem zakona. Što su zakoni u pravnom sistemu jedne države, to je sekundarno komunitarno pravo u pravnom sistemu Evropske unije. Opšti pravni principi, kao opšteprihvaćeno  naslijeđe iz pravnih sistema demokratskih država takođe su dio komunitarnog prava. Takođe, i evropsko običajno pravo je dio prava Evropske unije, kao i sudska praksa, nastalo presudama Evropskog suda pravde.

Opće međunarodno pravo, u cjelini, predstavlja okvir u kome se izgrađuje evropsko pravo, a konkretni međunarodni ugovori su, takođe, dio komunitarnog prava. Struktura komunitarnog prava je složena i po tome što se ovo pravo može poimati u užem i širem značenju. Prema užem shvatanju, komunitarno pravo obuhvata norme koje su donesene na nivou Evropske zajednice saglasnom voljom država koje su prenijele dio svojih ovlaštenja na nadnacionalni nivo. Prema širem shvatanju, u komunitarno pravo spada i dio nacionalnog prava u onim sadržajima gdje su države donosile nacionalne propise da bi primijenile komunitarne norme na svojoj teritoriji.

Kod komunitarnog prava postoji i jedna specifičnost koja se odnosi na aspekte normi i institucija. Prema kontinentalnom poimanju vladavine prava, u državi postoji pravni sistem sa vladavinom zakona gdje sve institucije vrše svoje nadležnosti na osnovu propisanih pravnih normi (zakon je iznad institucija, čak i kada se radi o instituciji koja donosi zakone). Komunitarno pravo sadrži ovaj element, jer važeće norme su obavezne za sve institucije i države članice. Prema anglosaksonskom poimanju (varijanta Velike Britanije) postoji suverena institucija (Britanski parlament) i sve odluke te institucije imaju suverenu pravnu snagu. Umjesto suverene pravne norme, postoji suverena institucija, pa sve što ona odluči postaje suverena pravna norma. U prvoj varijanti pravni sistem je teže promjenjiv i stabilizuje postojeći državni poredak, a u drugoj varijanti pravni sistem je elastičan i promjenjiv i on ne stabilizuje postojeći poredak.

Komunitarno pravo sadrži i element suverenosti institucija, pa tako kroz međuvladino usaglašavanje — intergovernemental conference, države članice mogu da mijenjaju sadržaje komunitarnog prava prema realnim potrebama (naprimjer, ugovori iz Amsterdama, Nice, Lisabona sadrže dodatke, dopune, izmjene prethodnih ugovora). Komunitarno pravo je u funkciji interesa i potreba Evropske unije i njenih država članica i zato je ono promjenjivo i primjenjivo.

Između komunitarnog evropskog i međunarodnog javnog prava nema suprotnosti u smislu  „ili“, nego se radi o odnosu globalnog i regionalnog prava, gdje se regionalno razvija u širem kontekstu globalnog i međusobno se prožimaju, jačajući time pravni okvir koji obezbjeđuje zajedničku evropsku budućnost državama članicama Evropske unije.


Referencije

[1] Đorđević, Jovan, 1977. Politički sistem,  “Savremena administracija”, Beograd, str. 11-12.
[2] Đorđević, Jovan, 1977. Politika i politički sistemi,  “Naučna


 



PUBLIKACIJE U DIJELOVIMA - EVROPSKA UNIJA
OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI:


4398
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (19.dio)
4392 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (18.dio)
4387
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (17.dio)
4385
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (16.dio)
4382 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (15.dio)
4380
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (14.dio)
4378
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (13.dio)
4374
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (12.dio)
4272
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (11.dio)
4369 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (10.dio)
4366
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (9. dio) 
4363
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (8.dio)
4360
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (7.dio)
4358 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (6.dio)
4356 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (5.dio)
4350 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI(4.dio)
4349
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (3.dio)
4346
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (
2. dio)
4344
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (
1.dio)



This Page is Published on November 26, 2016 in the Web Magazine „ORBUS Belgium“


Nazad na prethodnu stranicu Nazad na početak stranice Naprijed na sljedeću stranicu

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION
OTVORENE STRANICE ZA SVE PROBLEME - CRNO PO BIJELOM O SVEMU ŠTO TIŠTI
 
Napomena: Tekstovi koji vulgarno vrijeđaju: neku vjeru, navode na rasnu diskriminaciju i slično, ne dolaze u obzir.
Vaše priloge šaljite u TEXT ili HTML formatu na email: info@orbus.be
Page Construction: 26.11.2016. - Last modified:19.02.2017.
BALKAN AREA


ACTUA HOME PAGE