ORBUS Belgium TOP
Glas dijaspore
BALKAN AREA

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION

BALKAN AREA
BALKAN AREA








dr. Šaban Nurić




ACTUA HOME PAGE





 



S E R I J A L

 

EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (13.dio)

Piše: prof. dr. Šaban Nurić



21.     KOMUNITARNO PRAVO I IZVORI PRAVA EVROPSKE UNIJE

21.1.  Komunitarno pravo

         Komunitarno pravo Evropske unije i internacionalno ugovorno pravo vežu neraskidive veze, koje se na različite načine i u različitim oblicima tumače u pravnoj teoriji. Komunitarno pravo nekada je bilo klasično internacionalno pravo i temeljilo se na internacionalnim ugovorima (Pariškom i Rimskim ugovorima), no, od 60-ih godina, Evropski sud pravde je "predložio" drugačije viđenje evropskog pravnog poretka, pa tako evropsko pravo nije više čisto internacionalno pravo, nego  je sve više postajalo kao samostalni pravni poredak. Kao takvo, prihvataju ga države članice, kao i nacionalni sudovi. Materija koja je u fokusu komunitarnog prava je živa, u stalnim je promjenama, i ne postoji jedinstven teoretski stav o ulozi komunitarnog prava i njegove povezanosti sa internacionalnim ugovornim pravom.

Ovom prilikom ćemo pokušati da damo odgovore samo na neka pitanja, koja su veoma interesantna, sa krajnjim ciljem da dodatno rasvijetlimo prirodu komunitarnog prava (nastanak, razvoj i implementaciju) u kontekstu internacionalnog ugovornog prava. Komunitarno pravo (norme, karakteristike, pravna priroda) je pravo koje se stvara u okvirima prvog stuba Evropske unije (Evropske zajednice) i podrazumijeva skup propisa donesenih od strane organa EU, propisa donesenih od strane država članica u cilju njihovog sprovođenja, opšta pravna načela i odluke Suda pravde i Prvostepenog suda.

21.2.  Važnije napomene

        Komunitarno pravo u formalnom smislu mnogima predstavlja izazov za izučavanje i zbog toga što još nije razriješena dilema da li ono spada u sferu ustavnog ili međunarodnog javnog prava. Činjenice govore da komunitarno pravo EU ima prvi element internacionalnog prava (nastalo je kao multilateralni ugovor), ali nema drugi element (nadležnost Internacionalnog suda za tumačenje i presuđivanje).

Postojanje Evropskog suda pravde, koji je nadležan za tumačenje komunitarnog prava, sadrži elemente ustavnog prava. Postavljaju se pitanja: u čemu je snaga komunitarnog prava, pa se ono obavezno primjenjuje u članicama, na direktan način i sa pravnom supremacijom
i koji mehanizmi stoje iza ovog prava koji mu omogućavaju efikasnu primjenu? Na pitanje koji faktori u Evropskoj uniji utiču da se komunitarno pravo primjenjuje na cjelovit i efikasan način, postoji više odgovora, u zavisnosti s kog se aspekta posmatra, a mi ćemo se ograničiti na aspekte legitimiteta i interesa.

Komunitarno pravo je u funkciji interesa i potreba Evropske unije i njenih država članica i zato je ono promjenjivo i primjenjivo. Između komunitarnog evropskog i internacionalnog javnog prava nema suprotnosti u smislu  „ili“, nego se radi o odnosu globalnog i regionalnog prava, gdje se regionalno razvija u širem kontekstu globalnog i međusobno se prožimaju. Dakle, može se operisati stavom da komunitarno pravo Evropske unije predstavlja nadogradnju internacionalnog javnog ugovornog prava na nižem (regionalnom) nivou i istovremeno predstavlja zajedničko nadnacionalno pravo država članica Evropske unije.

21.3. Neke teorijske napomene o komunitarnom pravu

        „Komunitarno pravo Evropske unije (European Community Law) predstavlja izazov za multidisciplinarna istraživanja i analize iz nekoliko razloga. Komunitarno pravo je, s jedne strane, nadnacionalno i obavezujuće za države članice Evropske unije, a s druge strane je elastično, promjenjivo, gdje države članice mogu na svojim samitima da ga dopunjuju i revidiraju.“[1] Snaga komunitarnog prava, zbog čega se ono obavezno primjenjuje, je u članicama, na direktan način i sa pravnom
supremacijom i mehanizmima koji stoje iza ovog prava koji mu pravni poredak na hijerarhijskoj osnovi i sa elementima dispozicije i sankcije obezbjeđuje. Pa i pored rečenog, često se krši ustav, ili se opstruiše njegova primjena, uprkos institucionalnom mehanizmu koji je u funkciji primjene ustava. S druge strane, u međunarodnom javnom pravu države  često krše ugovore, djelimično ih primjenjuju ili ih ometaju, uprkos  činjenici da su potpisale internacionalne ugovore i da važi princip „pacta sunt servanda“ — ugovori se moraju poštovati.

Teško je obezbijediti primjenu prava na internacionalnom i na nacionalnom nivou, uprkos potpisima, legalnosti  akata, principa i postojanju institucija za primjenu prava. Koji faktori u Evropskoj uniji utiču da se komunitarno pravo, ipak, uspješno primjenjuje na cjelovit i efikasan način? Odgovori na ovo pitanje mogu se tražiti iz različitih aspekata, a mi ćemo se ovdje ograničiti na aspekt legitimiteta i interesa. Ako je pravo legitimno, ako je nastalo voljom naroda, tada se narodna volja transformiše u pravne norme, pa narod poštuje pravne norme, jer su one izraz njegove volje. Narod podređen zakonima treba biti njihov autor (parafraziran princip Žan Žaka Rusoa iz Društvenog ugovora). Isti princip može da se primijeni i na države.

Ako je zajedničko (komunitarno) pravo više država nastalo saglasnom voljom tih država, tada države primjenjuju komunitarno pravo, jer je ono izraz njihove legitimne volje, dakle, države podređene  komunitarnom pravu su stvaraoci tog prava. Komunitarno pravo je legitimno, nastalo saglasnom voljom država članica i ono je pravni izraz njihove zajedničke, udružene volje, ovo zajedničko pravo nije nametnuto niti je otuđeno od država. „Da bi neki subjekt ostvario svoju volju formiranu u pravu, njemu nisu potrebne dispozicije i sankcije, jer ta normirana volja se iskazuje kao dio identiteta tog istog subjekta. Komunitarno pravo Evropske unije ima visok element legitimiteta i to je jedan od osnovnih faktora njegove primjene. Kod donošenja ustava u jednoj državi potreban je legitimitet od 2/3 u zakonodavnom tijelu, tako da nije moguće ostvariti konsenzus o pravnom sistemu države i ni jedan ustav nema potpuni legitimitet.“[2]

Kod kodifikacije normi internacionalnog prava postiže se saglasnost, ali na osnovu kompromisa, što rezultira opštijim normama, okvirnim normama i rezervama na pojedine norme. Komunitarno pravo Evropske unije ima elemente saglasnosti i konkretnosti normi, jer se, uglavnom, donosi konsenzusom. Osim legitimiteta kao osnove, bitan je i aspekt interesa, jer komunitarno pravo predstavlja pozitivistički izraz interesa država i one to pravo stvaraju sa svrhom postizanja konkretnih ciljeva. Ostvarivanje interesa država, i ostalih subjekata u Uniji (građani, privredni subjekti, institucije EU, interesne grupe itd.) vezano je za primjenu komunitarnog prava, tako da ovo pravo ima upotrebnu vrijednost u funkcionisanju Evropske unije. Komunitarno pravo u formalnom smislu predstavlja izazov za izučavanje, zbog dileme da li ono spada u sferu ustavnog ili internacionalnog javnog prava!?

S obzirom da su svi bitni osnivački ugovori Unije, ranije njenih zajednica, nastali na osnovama internacionalnog ugovornog prava, ovo pravo je u osnovi evropskog komunitarnog prava. Komunitarno pravo ima prvi element internacionalnog prava, jer je nastalo kao multilateralni ugovori, ali nema drugi element, nadležnost Internacionalnog suda za tumačenje i presuđivanje. Postojanje Evropskog suda pravde, koji je nadležan za tumačenje komunitarnog prava i za presuđivanje sadrži elemente ustavnog prava. Pozicija Evropskog suda, da može poništiti svaki akt institucija i država koji je suprotan komunitarnom pravu daje mu osobine ustavnog prava tipičnog za države. Po formalnom načinu donošenja, radi se o međunarodnom javnom pravu, a po suštini funkcionisanja radi se o ustavnom pravu. Smatramo da ovdje treba izbjeći teorijski pristup po kome bi se komunitarno pravo svrstalo u jednu ili u drugu kategoriju, iz razloga što ovo pravo obuhvata  elemente i međunarodnog i ustavnog prava. Situacija kada međunarodno javno pravo postaje istovremeno i ustavno je prisutna u nekim državama u današnje vrijeme.

Demokratske države međunarodno javno pravo tretiraju kao obavezu, u rangu ustavnog prava, daju prioritet međunarodnom pravu ili  imaju međunarodno pravo kao  integralni dio ustavne materije (primjer Bosne i Hercegovine).[3] Prožimanjem nacionalnog i međunarodnog javnog prava u današnje vrijeme se sve više gube protivrječnosti između ova dva nivoa prava. Bitan aspekt komunitarnog prava je i njegova struktura, gdje različiti elementi čine jednu saglasnu pravnu cjelinu. Naprimjer, multilateralni osnivački ugovori, ugovori između pojedinih članica, ugovori pojedinih članica i drugih država izvan Unije su dio komunitarnog prava, koje nazivamo primarnim pravom. Ovdje primarno možemo tumačiti kao konstitutivno, kao ustavno pravo.

Druga cjelina je sekundarno pravo, koje nastaje u zakonodavnom postupku između evropskih institucija, i ovo pravo se može poimati kao sistem zakona. Što su zakoni u pravnom sistemu jedne države, to je sekundarno komunitarno pravo u pravnom sistemu Evropske unije. Opšti pravni principi, kao opšteprihvaćeno  naslijeđe iz pravnih sistema demokratskih država, su, takođe, dio komunitarnog prava. Takođe, i evropsko običajno pravo je dio prava Evropske unije, kao i pravni presedan nastalo presudama Evropskog suda pravde. Opšte internacionalno pravo, u cjelini, predstavlja okvir u kome se izgrađuje evropsko pravo, a konkretni internacionalni ugovori su, takođe, dio komunitarnog prava.

        Struktura komunitarnog prava je složena i po tome što se ovo pravo može poimati u užem i širem značenju. Prema užem shvatanju, komunitarno pravo obuhvata norme koje su donesene na nivou Evropske unije, saglasnom voljom država koje su prenijele dio svojih ovlaštenja na nadnacionalni nivo. Prema širem shvatanju, u komunitarno prava spada i dio nacionalnog prava, u onim sadržajima gdje su države donosile nacionalne propise da bi primijenile komunitarne norme na svojoj teritoriji. Kod komunitarnog prava postoji i jedna specifičnost, koja se odnosi na aspekte normi i institucija.  

Prema kontinentalnom shvatanju vladavine prava, u državi postoji pravni sistem sa vladavinom zakona gdje sve institucije vrše svoje nadležnosti na osnovu propisanih pravnih normi, dakle, zakon je iznad institucija, čak i kada se radi o instituciji koja donosi zakone. Komunitarno pravo sadrži ovaj element, jer važeće norme su obavezne za sve institucije i države članice. Prema anglosaksonskom shvatanju, varijanti Velike Britanije, postoji suverena institucija, Britanski parlament, i sve odluke te institucije imaju suverenu pravnu snagu. Umjesto suverene pravne norme postoji suverena institucija, pa sve što ona odluči postaje suverena pravna norma.

U prvoj varijanti pravni sistem je teže promjenjiv i stabilizuje postojeći državni poredak, a u drugoj varijanti pravni sistem je elastičan i promjenjiv i on ne stabilizuje postojeći poredak. Komunitarno pravo sadrži i element suverenosti institucija, pa tako kroz međuvladino usaglašavanje (intergovernemental conference) države članice mogu da mijenjaju sadržaje komunitarnog prava prema realnim potrebama, naprimjer, ugovori iz Amsterdama, Nice i Lisabona sadrže dodatke, dopune, izmjene prethodnih ugovora, itd. Komunitarno pravo je u funkciji interesa i potreba Evropske unije i njenih država članica i zato je ono promjenjivo i primjenjivo. Između komunitarnog evropskog i internacionalno javnog prava nema suprotnosti u smislu  „ili“, nego se radi o odnosu globalnog i regionalnog prava, gdje se regionalno razvija u širem kontekstu globalnog i međusobno se prožimaju.

21.4. Osnovni elementi poimanja komunitarnog prava

        Pravo je, kao društvena pojava, tradicionalno smatrano isključivo nacionalnom pojavom. Njegov nastanak i postojanje vezani su za državu i određenu kulturu, a dejstvo mu je bilo ograničeno državnom teritorijom. Pravo koje se stvara u okviru evropskih zajednica, EZUČ, EZ, EUROATOM, naziva se pravo evropskih zajednica ili komunitarno pravo. Zbog specifičnosti komunitarnog prava, kako u postupku nastanka tako i u implementaciji, teško ga je definisati pomoću tradicionalnih metoda i definicija koje postoje za pravne sisteme. Zbog toga postoje različita tumačenja i teorije o pravnoj prirodi komunitarnog prava, o čemu ćemo kasnije više govoriti. Poslije stupanja na snagu Ugovora o EU (Mastrihtski ugovor 1993. godine), to pravo se naziva i pravom EU. Pri upotrebi naziva “pravo EU”, sve do stupanja na snagu Lisabonskog sporazuma, decembar 2009. godine, moralo se voditi računa da je komunitarno pravo nastajalo i da  i dalje nastaje u organima tri (od 2002. godine — dvije) evropske zajednice i da ima nadnacionalni karakter, a da  se, s obzirom na nepostojanje sopstvenih legislativnih ovlaštenja Evropske unije (u drugom i trećem stubu način odlučivanja je koncenzus, tj. međudržavna saradnja, i EU pozajmljuje  institucije od EZ-a), naziv “pravo EU” može se koristiti samo kao sveukupnost pravne regulative u Evropskoj uniji.

        Postavlja se pitanje da li su komunitarno pravo i pravo EU sinonimi. Na ovo, naizgled jednostavno pitanje, odgovor je itekako komplikovan. Naime, da bi se dao ispravan odgovor na ovo pitanje, mora se razvoj evropskih integracija posmatrati kroz dva vremenska perioda. Prvi je razvoj evrointegracija i sa njima razvoj pravnog sistema u Evropskim zajednicama i EU, od nastanka Evropske zajednice za ugalj i čelik (EZUČ) 1952./53. godine,  pa do stupanja na snagu Lisabonskog ugovora, decembra 2009. godine. Drugi vremenski period je od stupanja na snagu Lisabonskog ugovora.

        Posmatrajući prvi period razvoja evrointegracija, posebno dio od Mastrihtskog do Lisabonskog ugovora, vidljivo je da pravo evropskih zajednica (komunitarno pravo) ima nadnacionalni karakter, ima supremaciju nad pravima država članica, ima direktnu primjenu u nacionalnim zakonodavstvima, dok  pravni poredak druga dva stuba EU (zajednička spoljna i bezbjednosna politika i policijska i sudska saradnja u krivičnim predmetima) ima karakteristike međudržavne saradnje i time nema direktnu primjenu u pravnim sistemima država članica i nad njim ne bdije Evropski sud. To znači da, u mjeri u kojoj reguliše društvene odnose, pravo EU reguliše odnose između država i ne izlazi iz okvira internacionalnog prava. Da komunitarno pravo izlazi iz okvira običnih internacionalnih ugovora, a samim time i iz okvira internacionalnog prava, pokazuje i presuda Evropskog suda pravde u predmetu (Flaminio Costa v. ENEL (1964.), gdje se, između ostalog, kaže: „Za razliku od običnih internacionalnih ugovora, Ugovor o osnivaju  EEZ je stvorio svoj sopstveni pravni sistem, koji je, stupanjem na snagu Ugovora, postao integralni dio pravnih sistema država članica, koji su njihovi sudovi dužni da primjenjuju.”

Insistiranje na posebnoj prirodi prava evropskih zajednica, ,komunitarno pravo’, kao i na tome da ono predstavlja integralni dio pravnih sistema država članica, je od odlučujućeg značaja za odnos između komunitarnog prava i nacionalnih prava.

Posljedica takvog stava je da način primjene i pravno dejstvo pravila komunitarnog prava u državama članicama određuje samo komunitarno pravo. Time se obezbjeđuje homogenost pravnog poretka evropskih zajednica i jedinstveno tumačenje i primjena komunitarnog prava u državama članicama. Upravo u tom segmentu je najvidljivija razlika između komunitarnog prava i internacionalnog prava. O odnosu komunitarnog prava i prava država članica će kasnije biti više govora.

        Za razliku od evropskih zajednica koje su izgradile homogeni pravni poredak sa izrazito nadnacionalnim karakteristikama, preostala dva stuba Unije, zajednička spoljna i bezbjednosna politika i policijska i sudska saradnja u krivičnim predmetima, ostala su ograničena na međuvladinu saradnju. Pravo koje se stvara na nivou Unije u tim oblastima ne izlazi iz okvira međunarodnog prava. Odluke donijete u oblastima međuvladine saradnje obavezuju države članice Evropske unije, ali za razliku od pravnih akata evropskih zajednica, ne postaju integralni dio pravnih sistema država članica.

U skladu sa rečenim, pravno dejstvo odluka organa Unije u nacionalnim pravnim sistemima država članica određuju pravila nacionalnog prava. Iz rečenog se vidi da je Evropska unija okvirna struktura koju čine komunitarni segment (evropske zajednice — I stub) i unijski segment (međuvladina saradnja, II i III stub). U skladu s tim, proizilazi da su u ovom periodu u EU egzistirala dva prilično razdvojena prava:

        1.  Pravo evropskih zajednica (komunitarno pravo) i
       
2.    unijsko pravo (II i III stub EU).

        Za posmatrani vremenski period možemo reći da pravo evropskih zajednica (komunitarno pravo) i pravo EU nisu sinonimi. Period razvoja od Lisabonskog ugovora pa naovamo karakteriše reforma Evropske unije, što je i navedeno u samom ugovoru, pa se i sam ugovor naziva „reformski ugovor“.  Reforme EU ćemo obraditi u ovom poglavlju samo u onoj mjeri koliko nam je potrebno da damo odgovor na pitanje da li su komunitarno pravo i pravo EU u ovom periodu sinonimi. Potpuniju obradu Lisabonskog ugovora treba raditi kroz „izvore komunitarnog prava“. Lisabonski ugovor je stupio na snagu 01.12.2009. godine i, u suštini, sastoji se iz dva dokumenta ili ugovora, Ugovora o Evropskoj uniji i Ugovora o funkcionisanju Evropske unije, mijenjajući time dva, do tada važeća ugovora, Ugovor iz Mastrihta, uključujući i ugovore iz Amsterdama i Nice, i Ugovor o Evropskoj ekonomskoj zajednici (UEZ) iz Rima.

Ovim reformama se uvodi niz promjena koje za cilj imaju stvaranje efikasnije, ali i demokratičnije Unije, koja će raditi više na zaštiti temeljnih  prava i sloboda, ali i solidarnosti i bezbjednosti, da bi pri tome ojačala svoju internacionalnu poziciju kao globalni akter. Od Ugovora iz Mastrichta, kojim je uspostavljena EU, postojala su tri stuba Unije, pri čemu je samo prvi stub EZ-a imao pravni subjektivitet. On je Uniji omogućio da može istupati ispred svih zemalja članica u pitanjima zajedničke vanjske i sigurnosne politike, a ne kao samostalna institucija. To se mijenja Lisabonskim ugovorom.

Lisabonski ugovor ukida strukturu tri stuba, to jeste, dolazi do erozije „arhitekture tri stuba“, a EU preuzima pravni subjektivitet od EZ-a, što znači da Evropska zajednica, kao pravni subjekt, prestaje da postoji, a ostaje, pored EU,  i dalje da egzistira EUROATOM, u nešto izmijenjenom obliku. Sada Evropska unija može u vlastito ime potpisivati internacionalne ugovore te, uz pomoć Evropske službe za vanjske poslove,  uspostavljati diplomatske odnose s drugim državama.

U ovom ugovoru pravni sistem u Evropskoj uniji se naziva pravo EU, mada se i dalje često u stručnoj i naučnoj literaturi pojavljuje i naziv „komunitarno pravo“. Kao zaključak iznesenog, može se reći da su danas „pravo EU“ i „komunitarno pravo EU“ sinonimi, iako još postoji i unijsko pravo (međuvladina saradnja u vanjskim odnosima).

21.5.   Propisi (norme) komunitarnog prava

        Još uvijek u naučnoj teoriji ne postoji potpuna saglasnost oko toga koji sve propisi (norme) spadaju  u pojam komunitarnog prava. Postojeća teorijska shvatanja mogu se podijeliti u dvije grupe: užu i širu grupu shvatanja.

Prema užem shvatanju, u komunitarno pravo spadaju samo propisi koje su donijeli organi Evropske zajednice, odnosno EU, na osnovu ovlaštenja koja su im dodijelile države članice. To su, prije svega:

        a)  ugovori o osnivanju;
        b)  ugovori između zajednica/EU i trećih država i internacionalnih organizacija;
        c)   norme sekundarnog zakonodavstva, ali ne i norme unutrašnjih prava država članica.

        Komunitarno pravo obuhvata i određene vrste sporazuma koje zaključuju države članice na osnovu pomenutih ugovora, internacionalne ugovore koji su u tijesnoj vezi sa njima i odluke koje donosi Savjet u svojstvu konferencije vlada država članica.

        Prema drugoj potpodjeli, u izvore komunitarnog prava, u užem smislu, spadaju:

        1.  Internacionalni ugovori koji se odnose na osnivanje, funkcionisanje i razvoj Zajednice;  
        2.  sekundarno zakonodavstvo, u koje ulaze akti normativnog karaktera koje donosi Savjet i Komisija;
        3.  pravo koje stvara Sud pravde.

        Prema širem shvatanju, komunitarno pravo obuhvata ne samo pomenute izvore, već i one nacionalne (unutrašnje) propise koje su države članice donijele radi implementacije propisa koje su donijeli organi Zajednice/EU. U tom smislu se navodi da je komunitarno pravo, kao autonomni pravni sistem, sastavljeno iz heterogenih normi, i to:

        1. iz dijela internacionalnog prava koje reguliše ugovore i internacionalne organizacije (internacionalno ugovorno pravo), tu spadaju:
            a)   osnivački ugovori i njihove izmjene i dopune i
            b)   ugovori između zajednica/EU i trećih država i internacionalnih  organizacija;

        2. iz propisa koje su donijeli organi evropskih zajednica/EU i
       
3. iz onih dijelova unutrašnjeg prava koje su države članice dužne donijeti radi izvršavanja svojih obaveza.

        Riječ je o propisima koje donose organi Zajednice, kao i pravilima internacionalnog prava (internacionalnog ugovornog prava) i unutrašnjeg prava država članica. Države članice evropskih zajednica su svojom voljom  stupile u ugovorni odnos po internacionalnom pravu, svojevoljno su prenijele dio vlastitog suvereniteta na zajedničke institucije, i odlučile da Evropski sud pravde jedini mjerodavno tumači odredbe ugovora. Evropski sud pravde je, tumačeći odredbe ugovora, iste udaljio od internacionalnog prava, čime je  počelo stvaranje novog pravnog sistema, zvanog komunitarno pravo.

Iz ovoga nedvosmisleno proizilazi da su države članice direktni kreatori komunitarnog prava i da države, primjenjujući ovo pravo, ustvari primjenjuju svoju usaglašenu volju. Da bi provele  propise koje su donijeli organi evropskih zajednica, države su dužne vršiti dorade i dopune unutrašnjih prava. Dijelovi unutrašnjeg prava, koje su države članice dužne donijeti radi izvršavanja svojih komunitarnih obaveza,  spadaju u komunitarne propise, što odgovara široj grupi shvatanja komunitarnih propisa. Propisi koji čine komunitarno pravo, po širem shvatanju, različiti su po porijeklu i načinu nastanka, ali, ipak, ti propisi čine posebno jedinstvo, tako da se može govoriti o komunitarnom pravnom sistemu i komunitarnom pravnom poretku.

21.6. Pravna priroda komunitarnog prava

U pravnoj teoriji, nema jedinstvenog shvatanja. Razlike u shvatanjima potiču dijelom iz različitog metodološkog postupka, a dijelom i iz različitih shvatanja pravne prirode same Evropske unije. Dilema oko pravne prirode komunitarnog prava otvara se s obzirom na činjenicu da je komunitarno pravo nastalo iz ugovornih normi internacionalnog pravnog karaktera, nastaje na osnovu volje suverene države i bez nje ne može biti promijenjeno. Međutim, kako se sa ovim normama usaglašavaju nacionalni pravni sistemi, to ih istovremeno čini normama ustavnopravnog karaktera, tim prije što u postupku primjene imaju obezbjeđenju sudsku zaštitu (poput nacionalnih ustavnih sudova) u kojoj se ocjenjuje saglasnost nekog akta države članice sa komunitarnim pravom. Shvatanja o pravnoj prirodi komunitarnog prava mogu se grupisati u:

        1.  internacionalna (međunarodna) shvatanja;
        2.  nadnacionalna (autonomna) i
       
3.  mješovita shvatanja.

        Prema prvom shvatanju, komunitarno pravo je po svojoj prirodi internacionalno pravo, jer je nastalo na osnovu internacionalnog ugovora i, bez obzira na izvjesne specifičnosti, njegovo dejstvo ostaje u sferi internacionalnog prava. Kao takvo, ono predstavlja dio internacionalnog prava. Cijela konstrukcija Evropske unije i dalje počiva na klasičnim internacionalnim ugovorima, a ne na ustavu. Države članice su osnovni elementi u konstrukciji Evropske unije, odnosno, one su i dalje ključni učesnici u pravnom i političkom sistemu EU. Kompromis i dalje ostaje osnovni način rješavanja problema. Kao ilustraciju tvrdnji da je kompromis i dalje osnovni način pri rješavanju problema, navešćemo riječi Sajmona Hiksa: „Unutar Savjeta EU postoji jasno izražena kultura konsenzusa koja omogućava da on rijetko kad donosi odluke kvalifikovanom većinom, čak i kada je on na to ovlašćen.”[4] Isto tako,  navodi se da je od sredine 90-ih, između 75% i 85% svih tekstova razmatranih u Savjetu ministara usvojeno jednoglasno.

Prema nadnacionalnoj teoriji o pravnoj prirodi komunitarnog prava, Sud pravde podržava stav da su države članice, stupanjem u Zajednicu/EU, dodijelile Zajednici/EU određena ovlaštenja i u tim oblastima ograničile svoja suverena prava, pa se tako stvoreno pravo ne može poistovijetiti sa unutrašnjim ili internacionalnim pravom, već predstavlja autonomni “sui generis” sistem sa nadnacionalnim karakteristikama. Prema mješovitom shvatanju, komunitarno pravo je istovremeno i internacionalno i unutrašnje, javno i privatno, materijalno i proceduralno, sastavljeno iz zakona presedana. To ima za posljedicu da se izvori komunitarnog prava, pa ni sami osnivački ugovori, ne mogu tumačiti samo u skladu sa tradicionalnim pravilima internacionalnog prava, niti se odnosi između država članica mogu tretirati kao čisti odnosi internacionalnog prava.

Tako dolazimo do zaključka da u ovoj fazi razvoja komunitarnog prava nije moguće precizno utvrditi njegov pravni karakter ukazujući na činjenicu da se radi o zaista specifičnom, “sui generis” pravnom poretku internacionalno pravnog karaktera, kombinovanog sa ustavnopravnim elementima nadnacionalne pravne strukture. Komunitarno pravo se može predstaviti kao složena, policentrična pravna struktura u razvoju. Ovo pravo se najčešće prikazuje kao složen pravni poredak, svojstven pravnom poretku složene države, ali se međunarodno pravo predstavlja kao izvor komunitarnog prava. Ili, jednostavno, možemo reći da je komunitarno pravo unutrašnje — po dejstvu, federalno — po strukturi i internacionalno — po porijeklu.

21.7. Predmet regulisanja komunitarnog prava

        Komunitarno pravo uređuje specifičan segment društvenih odnosa, kojeg je moguće predstaviti kao skup odnosa koji u određenom segmentu privrednog, političkog i društvenog života postoji između Zajednice i država koje je čine, te fizičkih i pravnih lica, kao državljana država članica i građana Evropske unije. Predmet komunitarnog prava je moguće predstaviti kao splet uzajamnih prava i obaveza Zajednice i njenih subjekata, država članica i privatnih lica, te odnosa između ovih subjekata međusobno.[5]

21.8. Struktura komunitarnog prava

        Sistem komunitarnog prava čine dvije grupe propisa:

1. Prvu grupu propisa čine oni kojima se regulišu organizaciona i ustavnopravna pitanja: sastav, način rada i nadležnost zajedničkih organa zajednica, njihov međusobni odnos i odnos prema državama članicama. Po svojoj prirodi i porijeklu, ove norme se mogu uporediti sa normama nacionalnog prava i čine, tzv., institucionalno (ustavno) pravo EU.

2. Drugom grupom propisa (normi) reguliše se uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta, odnosno ostvarivanje četiri osnovne slobode (sloboda kretanja ljudi, robe, kapitala i usluga) i one čine pravo unutrašnjeg tržišta, odnosno trgovačko pravo EU. Ove norme su organizovane prema složenoj i strogoj hijerarhiji, u kojoj najveću snagu imaju one sadržane u osnivačkim ugovorima i opšta pravna načela.

21.9. Subjekti i funkcije komunitarnog prava

        U ulozi subjekata komunitarnog prava javljaju se pravna i fizička lica, države članice i njihovi organi, te institucije EU i njihovi organi i tijela. Pod fizičkim licima podrazumijevaju se državljani država članica, a pod pravnim, ona lica koja imaju pripadnost nekoj od država članica ili imaju status evropski, kao što su evropske ekonomske interesne grupacije, evropska akcionarska društva itd. Komunitarno pravo reguliše uzajamna prava i obaveze između Zajednice i njenih subjekata, međusobne odnose između država članica, odnose između država članica i privatnih lica te međusobne odnose privatnih lica. To znači da komunitarno pravo važi za sve pravne i fizičke osobe na prostoru EZ, odnosno EU. U teritorijalnom smislu, domašaj primjene tih propisa je omeđen granicama EU, odnosno njenih država članica.

Samo u posebnim situacijama, pojedini komunitarni propisi mogu se primijeniti i izvan EU. U pitanju je tzv. eksteritorijalna primjena — najčešće komunitarnih propisa o pravu konkurencije. U tom slučaju se na komunitarne propise mogu pozivati i državljani trećih država nečlanica EU i njihova pravna lica. Tako se, u pogledu uživanja određenih socijalnih pogodnosti na osnovu radnog odnosa, na komunitarne propise mogu pozivati kako zaposleni radnici iz trećih država, tako i članovi njihovih porodica. Takođe, državljani država nečlanica mogu sticati određena prava i na osnovu Sporazuma o pridruživanju i saradnji koje je EU zaključila sa njihovim državama, ili na osnovu šengenskih sporazuma o graničnoj kontroli, kao i na osnovu Evropske konvencije o ljudskim pravima.

21.10.     Hijerarhijska struktura normi komunitarnog prava

        Hijerarhija pravnih normi i odgovarajućih akata je karakteristična za državne ustavne sisteme. Komunitarno pravo je još daleko od hijerarhijske ustrojenosti kakva postoji u državnim ustavnim sistemima, iako izvori komunitarnog prava jasno ocrtavaju strukturu koja je bliža unutrašnjem nego internacionalnom pravu. Za razliku od internacionalnog prava, mreža formalnih izvora komunitarnog prava je gušća i raznovrsnija, što znači da je komunitarno pravo bolje hijerarhijski poredano. U komunitarnom pravu važi princip lojalnosti (član 10. UEZ), što znači da su države članice obavezne da svojim aktivnim i pasivnim djelovanjem poštuju i primjenjuju obaveze preuzete osnivačkim ugovorima. Ovaj princip lojalnosti obavezuje i na poštovanje sekundarnih izvora koji su donijeti na osnovu osnivačkih ugovora, što sve zajedno komunitarnom pravu osigurava vertikalnost, koja je potrebna da bi mogao funkcionisati kao sistem obaveznih pravnih pravila u svojoj oblasti djelovanja. Svojstva komunitarnog prava, kao što su između ostalih lojalnost,
supremacijom i neposrednom primjenom, sve više ga pretvaraju u unutrašnje ili državno pravo zajedničko državama članicama.

U komunitarnom pravu pitanje hijerarhije se pokušalo riješiti na međuvladinoj konferenciji 1996. godine, gdje je trebalo da se uspostavi odgovarajuća hijerarhija između kategorija pravnih akata, ali u tome se nije uspjelo. Klasifikacija i hijerarhija su ostali kao zadaća pravne i političke teorije. U teoriji su predlagana četiri kriterija, na osnovu kojih bi se akti svrstavali u različite grupe:

        1.  Prema karakteru dejstva odnosnog akta, svi komunitarni akti se mogu grupisati u obavezujuće (savjete i direktive) i pravno neobavezujuće (preporuke i mišljenja).
        2.  Prema adresatima, akti se mogu grupisati na one koji djeluju prema svim (savjetodavni) i one koji su upućeni tačno određenim adresatima (uputstva — za države članice ili odluke - za pojedince).
        3.  Prema načinu primjene, dijele se na akte koji se sprovode u jednom koraku (savjeti i odluke) i na akte za čije je sprovođenje potrebno donijeti implementirajuće mjere sprovođenja (uputstva).
        4.  Prema sposobnosti akta da nametne pravne obaveze, dijele se na one koji mogu direktno da nametnu obavezu (savjete i odluke adresirane na pravna lica i uputstva adresirana na države) i na one koje obavezu nameću posredno.

Na osnovu rečenog, komunitarni izvori bi se mogli hijerarhijski poredati po sljedećem redu:

        1)  osnivački ugovori zajedno sa izmjenama i dopunama, tzv. „pravo ugovora“ ili institucionalno/ustavno pravo EZ/EU;
        2)  internacionalni sporazumi koje je zaključila EZ/EU i/ili država članica u skladu sa ugovorom;
        3)  obavezujući akti država članica i organa EU:
             a)  konvencije usvojene od strane država članica na osnovu člana 34 (2) (d) UEU i na osnovu člana 293. UEZ,
             b)  izvršni akti država članica usvojeni u skladu sa Ugovorom o osnivanju,
             c)   izvršni i legislativni akti usvojeni od organa EZ/EU, uključujući i Evropski savjet, u skladu sa osnivačkim ugovorima,
             d)  sporazumi o bližoj saradnji iz članova 40. i 43. UEU i člana 11. UEZ;

        4)  tercijalni akti Komisije i Savjeta ministara koji su usvojeni u skladu su sa:
             a)  aktima sekundarnog zakonodavstva,
             b)  konvencijama usvojenim od država članica,
             c)   sporazumima o pojačanoj saradnji;

        5)    neobavezujući legislativni i izvršni (upravni, administrativni) akti organa EU i Evropskog savjeta.

        Neki principi kojima se služio Sud EZ/EU u nastojanju da osigura djelotvornost komunitarnog prava u odnosu na fizička i pravna lica, posredstvom prava koja će biti direktno ostvariva naspram države predstavljaju osnovni element „ustavne transformacije“ komunitarnog prava. Neki od pomenutih principa su:

        —   supremacija (nadređenost) komunitarnog prava;
        —   neposredno dejstvo komunitarnog prava;
        —   posebnost i autonomnost komunitarnog prava;
        —   zaštita osnovnih ljudskih prava — implicirana nadležnost EZ;
       
—   princip odgovornosti država za (ne)primjenu komunitarnog prava.

        Posredstvom ovih principa osnivački ugovori su dobili status koji u unutrašnjem pravu pripada ustavu, to jest, osnivački ugovori su normativni temelj na kojem počiva komunitarna pravna, politička i ekonomska građevina.

21.11. Karakteristike komunitarnog prava

        Kada govorimo o karakteristikama komunitarnog prava, na osnovu prisutnih shvatanja u pravnoj teoriji, mogu se donijeti sljedeći zaključci:

        1.  Osnivački ugovori su uspostavili sopstveni i originalni pravni poredak i jedinstven sistem prava;
        2.  Zahvaljujući načelima direktne primjene i direktnog dejstva, ovaj sistem normi je integrisan u pravne sisteme svih država članica;
        3.  Prema načelima superiornosti (supremacijom), komunitarno pravo, kao pravo evropskih zajednica i EU, obavezuje nacionalne sudske organe na potpunu primjenu;
        4.  Subjekti komunitarnog prava EU su ne samo države članice, nego i fizička i pravna lica koja su pod njihovom nadležnošću;
        5.  Pravo EU komunitarnim subjektima nameće određene obaveze i istovremeno daje pravo kojim se koriste fizička i pravna lica;
        6.  Data prava ne potiču samo iz odredbi koje su neposredno fiksirane u  osnivačkim ugovorima, nego proizilaze iz jasno ustaljenih obaveza koje su nametnute državama članicama, organima Unije i privatnim licima;
       
7.  U skladu sa ustaljenom sudskom praksom, države članice su obavezne da u okviru svojih nadležnosti obezbijede primjenu komunitarnog prava i da obezbijede njegovu zaštitu, koja je u toj osnovi dodijeljena pojedincima.

21.12.  Krivično i građansko (privatno) pravo EU

        Nakon stupanja na snagu Lisabonskog ugovora, komunitarni pravni metod ili komunitarno pravo su u velikoj mjeri prisutni i u krivičnom pravu EU, a takođe i u građanskom (privatnom) pravu EU. Prije Lisabonskog ugovora,  pomenute grane prava su bile u isključivoj nadležnosti država članica i bile su smještene u treći stub EU (po ugovoru iz Mastrihta), za koji su važila pravila međuvladine saradnje.

       a)  Krivično pravo EU

Krivično pravo je od osnivanja evropskih zajednica iz polovine prošlog vijeka prešlo put od potpunog isključenja, nepominjanja, iz evropskog pravnog poretka, preko postepenog afirmisanja  presudama Evropskog suda, do smještanja u treći, internacionalno pravni stub EU, pod nazivom Pravosuđe i unutrašnji poslovi (Mastriht 1993.). U ovom razvojnom putu krivičnog prava EU jasno se vidi otpor država članica da ovu granu prava pusti iz nacionalnog zakonodavnog prostora.

Međutim, pravni poredak EU, Lisabonskim ugovorom, nastavlja logičan razvoj jačanja zaštite vlastitih pravnih dobara, koja na sadašnjem stepenu ekonomskog i političkog razvoja EU zahtijeva korištenje i najjačeg oružja vlasti — instrumenata krivičnog prava. Dodjeljivanjem izričitih i širokih krivičnopravnih ovlaštenja komunitarnom pravu EU, završava se razdoblje isključivog nacionalnog krivičnopravnog suvereniteta evropske civilizacije. Tako dolazimo do spoznaje da više nije primjerena stara definicija pojma krivičnog prava kao „skupa pravnih normi koje određuju sadržaj i obim ovlaštenja države na kažnjavanje“. Ovo izlaženje krivičnog prava van granica države zahtijeva novo definisanje identiteta samog krivičnog prava.

Lisabonski ugovor je dosadašnju, pretežno internacionalnopravnu regulaciju krivičnog prava EU, zamijenio komunitarnim zakonodavnim postupkom uvođenjem sljedećih mehanizama: donošenje akata kvalifikovanom većinom u Savjetu ministara; sudjelovanje Evropskog parlamenta u zakonodavnom postupku, čime je smanjen demokratski deficit; Evropskoj komisiji i jednoj četvrtini zemalja članica je dao da imaju zakonodavnu inicijativu, čime je stavljen naglasak na zajedničke evropske interese. Međutim, ovaj ugovor propisuje i mehanizme koji omogućavaju da zemlje članice mogu ograničiti ovlaštenja EU u krivičnopravnim poslovima, što predstavlja ostatak trećeg stuba. To su:

        a) postupak ranog upozorenja, kod nepoštivanja načela srazmjernosti i subsidijarnosti;
        b) vanredni prekid redovnog zakonodavnog postupka, čime se onemogućava donošenje pravnog akta EU;
        c)  rezerve pojedinih država članica na odredbe Ugovora o krivičnopravnoj saradnji (Velika Britanija, Irska i Danska).

Lisabonskim ugovorom  materija iz trećeg stuba EU, koji se od Ugovora iz Amsterdama iz 1997. godine odnosi na policijsku i pravosudnu saradnju u krivičnim stvarima (glava VI. UEU), je premještena u poglavlje V. ,Prostor slobode, sigurnosti i pravde’ Ugovora o funkcionisanju EU (UFEU), bivši Ugovor o EZ (UEZ). To znači da su se Lisabonskim ugovorom pod kišobranom prostora slobode, sigurnosti i pravde ponovo našli svi sadržaji iz trećeg stuba Mastrihtskog ugovora, ali je unijski pravni režim zamijenjen komunitarnim pravnim režimom. Lisabonskim ugovorom su formirane sljedeće krivičnopravne ustanove EU:

       
a) Evropska policijska kancelarija (Europol), za saradnju u prevenciji i borbi protiv kriminala;

b) Eurojust za jačanje saradnje u krivičnopravnim područjima. Lisabonskim ugovorom se osniva i prvo evropsko tijelo krivičnog progona — Kancelarija evropskog javnog tužioca.

       b)   Građansko (privatno) pravo EU

        Veći broj privatnopravnih normi prava EU  ima svoj neposredni formalni izvor u aktima sekundarnog prava EU, u savjetima i smjernicama, koje donose tijela EU. Evropski sud je tijelo koje je isključivo nadležno za tumačenje prava EU  i procjenu valjanosti normi ovog prava. Evropski sud svojim tumačenjima djeluje na dalji razvoj prava EU u korist ostvarenja ciljeva evropskog udruživanja. Time značajno doprinosi daljoj izgradnji privatnog prava EU, jer njegove odluke u određenom smislu djeluju poput sudske prakse.

Obavezno pravo: pravo intelektualnog vlasništva i trgovačko pravo. Najviše normi privatnog prava EU je s područja obaveznog prava (ugovornog i vanugovornog), prava intelektualnog vlasništva (patentno, autorsko), kao i trgovačkog prava. Pojedine sadržaje s područja ugovornog prava uređuju norme privatnog prava EU (pravila o elektronskim potpisima i trgovanju elektronskim putem, o sigurnosti proizvoda koji se plasiraju na tržište, i dr.). 

Na području prava intelektualnog vlasništva norme privatnog prava EU uređuju neka pitanja patentnog prava, zaštite robnih žigova, zaštitu kompjuterskih programa, autorskopravne aspekte kablovskog radija, itd. Na području trgovačkog prava, norme privatnog prava EU rješavaju pitanja prava društva, trgovačkog zastupanja, osiguranja, poslovanja banaka.

        c)  Stvarno i nasljedno pravo

Kod ovih vrsta prava je stanje takvo da se vrlo malo normi prava EU odnosi na institute stvarnog prava, a nema takvih koje bi se odnosile na nasljedno pravo.  

Porodično pravo. Postoje  neke norme prava EU koje se odnose na porodično pravo. Za razliku od ranijih osnivačkih ugovora, koji su donošenje komunitarnih akata ograničavali na unutrašnje tržište EU, Ugovor iz Lisabona proširuje nadležnost EU u oblasti internacionalnog privatnog prava i na treće zemlje, a sve u skladu sa članom 81. Ugovora o funkcionisanju EU (bivši Ugovor o EZ). S tim u vezi, EU može, u smislu razvijanja pravosudne saradnje u građanskim predmetima s prekograničnim obilježjima, donijeti mjere, posebno ako su iste potrebne za nesmetano djelovanje unutrašnjeg tržišta. Drugim riječima, EU je ovlaštena za regulisanje pitanja evropskog internacionalnog privatnog prava, dok se odnosnim nacionalnim zakonima (država članica) regulišu samo ona pitanja iz ove oblasti koja nisu ili u doglednoj budućnosti neće biti regulisana komunitarnim zakonodavstvom. Time se nadležnost EU u oblasti pravosudne saradnje u građanskim predmetima od stupanja na snagu ugovora iz Lisabona može smatrati opštom, odnosno „jednotračnom“.


Referencije:

[1] Komljenović B., Ristić, Ž., Živanović M., Srdić, M., 2009., Pravo Evropske unije, Etno stil, Beograd.
[2] Ibido.
[3] Ibido.
[4] Hiks, Sajmon, “Politički sistem Evropske unije”, Službeni glasnik, Beograd, 2007.
[5] Misita Nevenko, Osnovi prava Evropske unije, drugo izmijenjeno i dopunjeno izdanje, Pravni fakultet u Sarajevu, 2007.

 



PUBLIKACIJE U DIJELOVIMA - EVROPSKA UNIJA
OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI:


4398
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (19.dio)
4392 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (18.dio)
4387
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (17.dio)
4385
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (16.dio)
4382 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (15.dio)
4380
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (14.dio)
4378
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (13.dio)
4374
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (12.dio)
4272
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (11.dio)
4369 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (10.dio)
4366
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (9. dio) 
4363
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (8.dio)
4360
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (7.dio)
4358 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (6.dio)
4356 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (5.dio)
4350 EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI(4.dio)
4349
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (3.dio)
4346
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (
2. dio)
4344
EVROPSKA UNIJA OD IDEJE DO POLITIČKE I PRAVNE STVARNOSTI (
1.dio)



This Page is Published on January 16, 2017 in the Web Magazine „ORBUS Belgium“


Nazad na prethodnu stranicu Nazad na početak stranice Naprijed na sljedeću stranicu

OPEN PAGES FOR ALL PROBLEMS - BLACK ON WHITE ABOUT ALL OPPRESSION
OTVORENE STRANICE ZA SVE PROBLEME - CRNO PO BIJELOM O SVEMU ŠTO TIŠTI
 
Napomena: Tekstovi koji vulgarno vrijeđaju: neku vjeru, navode na rasnu diskriminaciju i slično, ne dolaze u obzir.
Vaše priloge šaljite u TEXT ili HTML formatu na email: info@orbus.be
Page Construction: 16.01.2017 - Last modified:02.04.2017.
BALKAN AREA


ACTUA HOME PAGE