Kompendium TOP
Information Science & Technology

INFORMATIVNA NAUKA I TEHNOLOGIJA
HELP
DOMOTIKA Thesaurus

Bosnian Language

Bosanski jezik
ISPRAVNO PISANJE ISPRAVAN IZGOVOR PROVJERA PRAVOPISA BOSANSKA LEKSIKA LANGUAGE CODES

Na startnu stranicu  

 

ENKELE GRONDSLAGEN VAN HET BOSNISCHE TAAL

Bosnische taal

Inleiding
De filologen veronderstellen dat het Bosnische taal dateert nog voor 7-de eeuw maar een is zeker dat vanaf de 10-de eeuw hij domineerde als hoofd taal in Bosnië. Hoogste punt is bereikt begin 13-de eeuw in de tijd van regeringsperiode van de Bosnische koning Kulin Baan. Uit die tijd dateren meerdere schriften, een van hun is het een welbekend document onder de naam: ‘Povelja Kulina Bana’ of in Nederlands vertaalt: ‘Oorkunde van Kulin Baan’. Deze oorkunde is eigenlijk een met handgeschreven handelsovereenkomst tussen de staat Bosnië en de toenmalig staat Dubrovnik. Bosnische taal is ook een heel zuivere taal, dat hadden meerdere schrijvers en franciscaans priesters uit deze tijd getuigd in hun schriften. (zie boek ‘Bosanski jezik - Bosnische taal’ autor: Senahid Halilović).

Na de tweede W.O. communistische regering in toenmalig Joegoslavië in hun ideologie zijn besloten een nieuw gemeenschappelijke taal te maken. Deze kunstmatig taal moet de naam dragen van twee grootste bevolking groepen wat betekend Serve en Kroaten. Dus het nieuwe taal wordt genoemd: ‘srpsko-hrvatski’- Servo-Kroatisch of ‘hrvatsko-srpski’- Kroato-Servisch. De grondslag van deze taal bestond merendeels uit de Bosnische taal en grammatica. Bosnië was in de II W.O. grootste slachtoffer, inderdaad Bosniërs waren toen bezig met hun oorlog wonden te genezen zo dat zeer weinig of helemaal geen tegenstaand was voor de nieuwe naam van de taal.

Een vredelievend een vreedzaam volk had slechts een wens en dit is leven en duurzame vrede. In ruil voor de vrede ze toegeven alles, maar toen ze een keer waker worden, voor hun was te laat.

Pas 1990 met de eerste democratische verkiezingen in Bosnië terug is gelegd grondslag voor hernieuwd gebruik van de naam Bosnische taal.

Vandaag Bosnische schrijvers hun boeken schrijven verder in Bosnische ze hebben hun schrijfmanier niet veranderd behalve dat ze vroegere taal van hun werk hadden Servo-Kroatisch genoemd en vandaag Bosnisch.

Vandaag Bosnische taal wordt geleerd in de scholen en universiteiten in Bosnië-Herzegovina zo als in enkele werelds instituten.

Juist omdat Bosnische taal is ouder dan andere Zuid-Slavische talen en omdat hij heeft niet veel verschil van de Servisch en Kroatische taal behalve dat hij heeft grotere woordenschat dan deze twee genaamde talen en daarbij nog vele woorden uit andere talen, doordat hij is best te gebruiken als basistaal voor alle talen uit Zuid-Slavische taal groep.
Oud spreekwoord zegt: - met Bosnische taal u kunt alle mensen verstaan van Wenen tot Istanbul en van Adria tot Baltic en van Sarajevo tot Moskou.

Bosnische taal kent veel varianten, het meest word gebruikt Latijnse schrift, maar (door zijn oorsprong
‘Bosančica’
schrift die veel lijkt op het cyrillische schrift), word ook cyrillische schrift veel gebruikt.
Omdat Bosnische taal kent twee schriften: Latijns en cyrillisch schrift, het tweede voordel is in zijn zuiver dialecticum en zuiver uitsprak. Bosnische taal is veel verstandbaar ook voor andere Slavische taal groepen.

Even zo zijn voordele voor mensen die Bosnisch spreken, ze kunnen gemakkelijk verstaan bijvoorbeeld: Tsjechen, Slowaaken, Sloveenen, Macedoniërs en zelfs Russen en Bulgaren.

Een simpel voorbeeld van de rijkdom in Bosnisch taal.

Het woord: brood - hljeb, hleb, kruh, chleba, somun, elke van deze vijf wordnamen man kan horen in Bosnië en ze hebben zelfde betekenis, dus brood in het Nederlands, maar eerste woord hljeb word meest gebruikt in omgeving Sarajevo, in oost en deels in zuid Bosnië en zelfs in Montenegro.
Het tweede woord hleb is typisch voor noord Bosnië, Servië, Macedonië en Bulgarije enz.
Derde woord kruh is typisch voor west Bosnië, Kroatië en Slovenië.
Het woord chleba is typisch Tsjechisch woord voor brood, voor Bosniër verstaanbaar zoals somun dat stamt uit het Turkse taal.

In de tijd van Tito bestond het Servo-Kroatisch taal die was eigenlijk een kunstmatig mengsel uit het Servisch en Kroatische taal met de grondslag uit de Bosnische taal en grammatica.
Servisch is typisch ‘ekavski dialect’ dwz. trekt op –e, melk – mleko, fijn – lepo, wit – belo. Inderdaad Kroatische taal heeft veel meer dialecten want in noordwest hebben ze ‘kajkavski en tchakawski dialect’: wat? – kaj?, wat? -
ča? , melk- mleko, mliko, mlijeko, fijn – lepo, wit – belo, in Dalmatië man kan horen prefix ‘ca’: wat is gewest? – ca je bilo?;  en ‘ikavski dialect’in welke de afdruk word gelegd op i, : melk – mliko, fijn – lipo, wit – bilo, enz.
Bosnisch is een
‘štokavski dijalekt’ : wat? – (šta?, što?) , en 'narječje ijekavsko’, melk – mlijeko, fijn – lijepo, wit – bijelo, enz.
Maar door de central legging tussen oostelijke en westelijke gebeuren de Bosniër kunnen gemakkelijk alle andere dialecten en taal afwijkingen begrepen en verstaan.

Het meest in het oog springende verschil is wel dat het Servisch met het cyrillische schrift wordt geschreven en het Kroatische met Latijns schrift. Maar, in het Bosnische taal alle twee schriften hebben hun wortels het cyrillische zoals Latijn schrift.
Om u de mogelijkheid te bieden het cyrillische schrift om te zetten in de Vlaams-Nederlands schrift volgt hier een overzicht van het cyrillische alfabet:

Cyrill. Cyrill. Latin Latin Cyrill. Cyrill. Latin Latin

А

а

A

a

Н

н

N

n

Б

б

B

b

Њ

њ

Nj

nj

В

в

V

v

О

о

O

o

Г

г

G

g

П

п

P

p

Д

д

D

d

Р

р

R

r

Ђ

ђ

Đ

đ

С

с

S

s

Е

е

E

e

Т

т

T

t

Ж

ж

Ž

ž

Ћ

ћ

Ć

ć

З

з

Z

z

У

з

Z

z

И

и

I

i

Ф

ф

F

f

Ј

Ј

J

j

Х

х

H

h

К

к

K

k

Ц

ц

C

c

Л

л

L

l

Ч

ч

Č

č

Љ

љ

Lj

lj

Џ

џ

М

м

M

m

Ш

ш

Š

š

 
Uitspraak

Alle letters worden nagenoeg als in het Nederlands uitgesproken met uitzondering van de hiernavolgende:

c

wordt uitgesproken als

ts

(het Duitse 'Zeit')

č

tsj

het Engelse “church”

ć

tj

beetje, of

dzj

het Engelse “John”

đ

dj

                        maar zacht

g

g

het Duitse “gut”

h

ch

het Nederlands “kachel”, “Hans”

š

sj

Het France “chamber”, “chateau”

u

oe

 

v

w

 

ž

zj

Het France “jour”, “jambeau”

 De klemtoon wordt in dit woordenboekje aangegeven door een  accent grave (') op de beklemtoonde klinker of r. Bij tweeletter groep woorden is de klemtoon niet aangegeven, daar deze da steeds op de eerste lettergreep valt. De door medeklinkers om sloten r wordt als een klinker beschouwd en kan dus ook beklemtoond worden. De ij wordt niet als in het Nederlands uitgesproken maar als ie-j. Het werkwoord smijati se (lachen) word dus niet uitgesproken, smij-ati se" maar "smie-jati se". Voor duidelijkheid wijzen wij er nog op dat het accent (grave) ter aan duiding van de klemtoon in de oorspronkelijke Bosnische teksten natuurlijk niet voorkomt.

Woorden voor dingen en begrippen (zelfstandige naamwoorden)
 Twee kenmerkende verschillen tussen het Nederlands en het Bosnisch treden al meteen aan de dag bij de zelfstandige naamwoorden. In de eerste plaats krijgen deze in het Bosnisch uitgangen die afhangen van de functie van het woord in de zin. In de tweede plaats krijgen ze geen lidwoord, dat wil zeggen: men kan er niet een, de of het vóór zetten, Wél kent men woorden. Allereerst een overzicht van de vervoeging van drie zelfstandige naamwoorden in de zeven (!) naamvallen die in het Bosnisch worden onderscheiden:
 

naamval

gebruik

vrl.e.v.vrl.m.vmnl.e.v.mnl.m.v.
1 onderwerp žena žene grad gradovi
2 van wie of wat žene žena grada gradova
3  meewerkend voorwerp  ženi  žena ma gradu  gradovima
4  lijdend voorwerp  ženu  žene  grad  gradove
5  oproepend  ženo!  žene!  grade!  gradov!
6  hoe, waarmee  ženi  ženama  gradu  gradovima
7  waarheen  ženom  ženama  gradom  gradovima

 

naamval  gebruik

 onzijdig enkelv.

 onzijdig meervoud

1  onderwerp  selo  sela
2  van wie of wat  sela  sela
3  meewerkend voorwerp  selu  selima
4  lijdend voorwerp  selo  sela
5 oproepend  selo!  sela!
6 hoe, waarmee  selu  selima
7 waarheen  selom  selom

Deze voorbeelden zijn slechts bedoeld om een idee te geven van de problemen ze gelden niet voor alle mannelijke, vrouwelijke en onzijdige zelfstandige naamwoorden!
Omdat men geen lidwoorden gebruikt, is het soms niet eenvoudig het onderscheid duidelijk te maken tussen bijvoorbeeld die stad en een stad. Beide zijn grad (vergelijk plaatsnamen als Sarajevo, Banjaluka, Tuzla).
Zonodig kan men hier echter het telwoord één (Bosnisch: jedan) gebruiken in plaats van het onbepaalde lidwoord. Ook jedan wordt vervoegd; het krijgt uitgangen die overeenkomen met die van de zelfstandige naamwoorden. In het Bosnisch-Nederlands gedeelte van dit woordenboek zijn alle zelfstandige naamwoorden in de eerste naamval (onderwerp;
Nominatief) vermeld. Door middel van een m, v of o is aangegeven of de woorden mannelijk, vrouwelijk of onzijdig zijn. Als vuistregel kan men aanhouden dat:

- woorden eindigend op een medeklinker mannelijk zijn

- woorden eindigend op een a vrouwelijk zijn, en

- woorden eindigend op een e of een o onzijdig zijn.

Ook hierop bestaan echter vele uitzonderingen.


Bepalingen (bijvoeglijke naamwoorden en dergelijke)
Bepalingen bij zelfstandige naamwoorden, zoals jong(e) in een jonge vrouw, staan precies als in het Nederlands in de regel vóór het zelfstandig naamwoord en krijgen dezelfde uitgang. 'Een jonge vrouw’ is mlada žena (eerste naamval), 'jonge vrouwen’ is mlade žene enzovoorts.
Dus bijvoorbeeld
:
 (een) goed boek dabra knjiga (vrouwelijk)

 (een) goede stad dobar grad (mannelijk)
 (een) goed dorp dobro selo (onzijdig)
 

Aanwijzende voornaamwoorden (deze, die enz,) zijn in het Bosnisch te verdelen in drie typen ovaj (dit, deze) heeft betrekking op zaken die hij de spreker zijn of horen, taj op zaken die bij de aangesprokene zijn of horen. En onaj (gindse) op zaken die ver weg zijn ofbij derden horen. Deze aanwijzende voornaamwoorden worden alle vervoegd en krijgen in principe soortgelijke uitgangen als de zelfstandige naamwoorden waar ze bij staan.


Een overzicht met de uitgangen in de eerste naamval (onderwerp):

Nederlands mnl.e.v. mnl.m.v. vrl.e.v. vrl.m.v. onz.e.v. onz.m.v.
dit, deze ovaj ovi ovaj ove ovo ovaj
dat, die taj ti ta te to ta
ginds(e) onaj oni ona one ono ona

De uitgangen in de naamvallen 2-7 komen weer in grote lijnen overeen met die van de zelfstandige naamwoorden.
Ook bepalingen van het type mijn, Uw, zijn (bezittelijke voornaamwoorden) krijgen uitgangen die globaal overeenkomen met die van de zelfstandige naamwoorden waarop ze betrekking hebben. Een overzicht met de diverse vormen in de eerste naamval (onderwerp):

Nederlands  mnl.e.v.  mnl.m.v.  vrl.e.v.  vrl.m.v.
 mijn  moj  moji  moja  moje
 jouw  tvoj  tvoji  tvoje  tvoje
 zijn, haar  njegov  njegovi  njezina  njezine
 ons, onze  naš  naši  naša  naše
 jullie  vaš  vaši  vaša  vaše
 hun, haar  njihov  njihovi  njihova  njihove

Bij onzijdige zelfstandige naamwoorden bezittelijke voornaamwoorden gebruiken als bij vrouwelijke woorden.
Persoonlijke voornaamwoorden (ik, jij, hem, ons, enz.)

Ook deze woorden worden vervoegd.

naamval 1 naamval 3 naamval 2 en 4
 ik  ja  mij  meni  mij  mi
 jij  ti  jou  tebi  jou  mu
 u  Vi  u  Vama  u  Mu
 hij  on  hem  njemu  hem  mu
 zij  ona  haar  njoj  haar  njoj
 het  ono  het  njemu  het  njega
 wij  mi  ons  nama  ons  nama
 jullie  vi  jullie  vama  jullie  njima
 zij (mnl.)  oni  hun (mnl.)  njima  hen (mnl.)  njima
 zij (vrl.)  one  hun (vrl.)  njima  hen (vrl.)  njima

Het Bosnisch kent de beleefde aanspreekvorm Vi, waarvan het gebruik vrijwel overeenkomt met dat van het Nederlandse U.
Doordat de werkwoordsvormen voor de verschillende personen (ik, jij, hij enz.) in het Bosnisch verschillend zijn, kan men de persoonlijke voornaamwoorden, als ze als onderwerp in de zin optreden, desgewenst weglaten zonder dat de zin onduidelijk wordt.

In de praktijk doet men dit veelal.


Werkwoorden

Er zijn twee hulpwerkwoorden: zijn en willen. Met het eerste geeft men aan dat een gebeurtenis in het verleden ligt, bijvoorbeeld:
  ontvangen - primili         zij hebben ontvangen - oni su primili

Het hulpwerkwoord willen wordt gebruikt voor de toekomende tijd (waar we in het Nederlands zullen of gaan voor gebruiken).

Bijvoorbeeld:

ik doe -
ja ću          ik zal (wil) doen - ja ću činiti

De eenvoudigste vervoegingen:

 zijn  biti  willen  htjeti
 ik ben  (ja) sam  ik wil  hoću
 jij bent  (ti) si  jij wilt  hoćeš
 u bent  (Vi) ste  u wilt  hoćete
 hij is  (on) je  hij wil  hoće
 zij is  (ona) je  zij wil  hoće
 het is  (ono) je  het wil  hoće
 wij zijn  (mi) smo  wij willen  hoćemo
 jullie zijn  (vi) ste  jullie willen  hoćete
 zij zijn  (oni) su  zij willen  hoće

Desgewenst kan men deze werkwoordsvormen combineren met de persoonlijke voornaamwoorden (ik, jij enz.) die hierboven zijn gegeven.
Dus: ik ben - ja sam enzovoorts.

In vele gevallen zijn van de in dit woordenboek opgenomen werkwoorden zowel het voltooide als het onvoltooide aspect vermeld, aangeduid door de afkortingen p, a, en i, a. Deze duiden op een taalverschijnsel dat in de West-Europese talen praktisch niet voorkomt, maar dat in het Bosnisch een belangrijke rol speelt.

Een handeling, die nog steeds voortduurt, voortduurde of zal voortduren of waarvan de voltooiing de spreker niet voor ogen staat wordt door het onvoltooide aspect weergegeven. Dit is o, a, het geval bij gewoontes, handelingen die een onbepaald aantal keren plaats vinden, handelingen waarbij de spreker niet zozeer let op het resultaat, als wel op de handeling zelf.

Als echter het uiteindelijke resultaat of de voltooiing van een handeling aanwezig is, was, of voorzien wordt, zal men het voltooide aspect gebruiken.

Dit geldt ook voor handelingen, waar van aangeduid wordt hoeveel keren zij plaats vinden.

Zegt men bijv: 'Ik koop nooit bij X', dan zal men het onvoltooide aspect gebruiken, omdat men hier niet één handeling met een tastbaar resultaat op het oog heeft, maar meer een gewoonte.
Men zegt dus: ne kupujem (van ‘kupovati', i.a.) nikada kod X,   Maar in de zin: ‘Vanmorgen heb ik een nieuw overhemd gekocht', gebruikt men natuurlijk het voltooide aspect, omdat men hier het resultaat van de handeling duidelijk op het oog heeft, nl, het nieuwe overhemd. Men zal dus zeggen: Jutros sam kup io (van 'kupiti', p.a,) novu košulju.


Ontkennende en vragende zinnen
De ontkenning is simpel: men zet het woordje ne (niet) vóór het werkwoord:

 ik wil ja ću  ik wil niet  ja neću
 ik wil niets  ja neću ništa  ik wil niet meer  ja neću više

Er zijn verschillende manieren om een zin in de vragende vorm te zetten. Door de zin te beginnen met   da li: u danst ( Vi) plešete danst u da li Vi plešete?
Een andere mogelijkheid is het woordje li achter het werkwoord te zetten danst u - plešete li? of  plešete li Vi?
ofwel igrate li Vi?

Ing. Salih Čavkić

NEKOLIKO OSNOVICA HOLANDSKOG JEZIKA
ISPRAVNO PISANJE  |  ISPRAVAN IZGOVOR | RJEČNIK ARHAIZAMA