Ugrožavanje činilaca životne sredine











 






 


Iz knjige Ševke Kadrića, Ekologija - neodrživi razvoj, Zenica 2004. Kadrić je od 1988 do danas objavio 5 knjiga iz ove oblasti: Planinarenjem do zdravlja 1988, Zaštita društva i obrazovanje 1988, Pred ekološkim izazovom 1989, Milje i mi 2000.

Ugrožavanje činilaca životne sredine


Ševko Kadrić
 



Antilopa

Prirodna dešavanja u odnosima činilaca životne sredine (voda, vazduh, sunčeva svijetlost i dr.) u dužem vremenskom periodu ostavljaju vidnog traga na samu životnu sredinu. Ona se manifestuju promjenama u klimatskim karakteristikama, promjenama konfiguracije i strukture tla, vodenim tokovima i vodenim površinama, izmjenama u karakteristikama i sastavu biljnog životinjskog svijeta i dr. Međutim u kraćem vremenskom intervalu (vijeku čovjeka) one su doskora bile neznatno vidljive. Danas čovjek i u intervalu od samo desetak godina uočava vidne, čak i drastične klimatske promjene, izmjene režima vode, čistoće zraka, demografske promjene...
Ono što skreće pažnju na promjene u uslovima životne sredine jesu direktne ili indirektne, posljedice ljudskih aktivnosti u prirodi. Uglavnom kao posljedica prilagođavanja prirode oko sebe sopstvenim potrebama koje ne rijetko gube obilježje zadovoljavanja potreba ljudske prirode. Podspješenju ovog prilagođavanja pogodovala je snažna industrijalizacija krajem prošlog i tokom ovog vijeka, kao i tehnološka i naučna revolucija koje su u toku. One su mogućnost čovjeka kod intervencija u prirodi (sječi, izgradnji saobraćajnica, izgradnji infrastrukture, crpljenju nafte, rude i dr.) *17 podigle na zastrašujući nivo.
Ovi momenti su uticali na snažnu industrijalizaciju i na prostoru Bosne i Hercegovine sa vidnim posljedicama po činioce životne sredine. Putevi ugrožavanja su višestruki. Moguća podjela je na direktne i indirektne. Direktno, bacanjem štetnih materija i otpadaka u neki od faktora životne sredine (vazduh, voda u i na zemlju i dr.) ili indirektno kada štetne materije, zbog kruženja vode u prirodi, kretanje materije i dr. prelazi iz jednog stanja u drugi ili jednog faktora u drugi.
Ovakav oblik ugrožavanja životne sredine čovjeka i ako u svojoj početnoj fazi (oslobađanja, izbacivanja, odlaganja) predstavlja svjestan čin, zbog ne uočavanja posljedica do kojih dolazi, u drugoj fazi (kruženje materije, neuništivosti materije i dr.) gdje se štetnost ovakvog odnosa vraća i samu čovjeku, ubrajamo u kategoriju nedovoljno svjesnih, odnosno nesvjesnih radnji.
Ugrožavanje činilaca životne sredine iz kategorije svjesnog čina sa neprijateljskim pobudama, odnosno namjerama, spada u domen specijalnog rata, meteo rata ili klasična rata kad se intervencijama u meteo uslovima (suša, padavine, vjetrovi, zemljotresi, požari, razaranja i dr.) želi destabilizirati određeni politički sistem, učiniti zavisnim od drugih sistema ili ekonomija i sl.

Zagađivanje vode

Direktno zagađivanje vode vrši se izbacivanjem štetnih otpadaka u njih, bilo tvorničkih otpadnih voda i materijala koji obiluju velikim koncentracijama kiselina, bazičnih jedinjenja i drugih za život otrovnih materija, ili priključivanjem kanalizacijskih odvoda direktno na vodenu površinu (more, rijeke, jezera) Posljedice su pomori riba u rijekama, cvjetanje mora (Jadran 1990.) i dr.)

Indirektno zagađivanje vode vrši se putem padavina obogaćenih štetnim materijama apsorbovanim u kapljicama kiše, snježnim pahuljicama i dr. (kisele kiše, radioaktivne kiše, crveni snijeg i dr.) Druga mogućnost indirektnog zagađivanja vode jeste na prostoru slivista. Voda prolazeći kroz površinski sloj zemlje i njenu poroznu unutrašnjost kao i tekući po samoj površini nosi sa sobom i štetne materije tu otaložene ili odbačene.
Preduprijeđenje zagađivanja vode podrazumjeva smanjenje ili potpuno onemogućavanje zagađivanja i vodenih tokova i vodenih površina ali i vazduha i litosfere, odnosno zemljišnog sloja.

Zagađenje vazduha

Iskustvo izgradnje dimnjaka, kao puta za odvod neželjenih i štetnih gasova u domaćinstvu, čovjek je iskoristio i za oslobađanje od neželjenih gasova u industriji, s tim što su njegove dimenzije daleko veće ali i štetan uticaj gasova na sredinu vidljiviji. Štetni gasovi se u visinu podižu zahvaljujući fizičkom zakonu podizanja toplog vazduha u više slojeve kao i zakonu strujanja u samom dimnjaku. Pored ova dva zakona, kojim se čovjek rješava neželjenih gasova kao trenutnih problema, u drugom "činu" dva nova zakona se direktno okreću protiv njega. Prvi je činjenica zemljine teže, koja čestice štetnih materija ponovo privlači zemlji (teže u neposrednoj blizini dimnjaka, lakše nešto dalje) i drugi, u krajnjem ograničen prostor atmosfere i zakonitost njenog fizičko-hemiskog sastava i funkcije koju je taj sastav imao i ima u formiranju života na Zemlji i njegovom daljnjem održavanju.
Direktno zagađivanje vazduha vrši se i snažnom motorizacijom. Automobili omogućavaju veću pokretljivost ali za uzvrat traže izuzetno mnogo kiseonika (za sagorijevanje u motoru) a vraćaju ugljen-dioksid i ugljenmonoksid. Čovjek kao konzument duhana, takođe zagađuje vazduh svog stanovanja.
Indirektno zagađenje vazduha vrši se isparavanjem štetnih materija izbačenih u vodu ili odloženih na zemlju.

Zagađivanje zemlje

Zagađivanje zemlje direktno se vrši narušavanjem njene prirodne cjelovitosti i povezanosti skidanjem njenih površinskih slojeva (površinski kopovi uglja, boksita, kamenolomi i sl.) kao i oštećivanjem florističkog sastava (sječa šuma, uništavenjem rašća i dr.) te ratnim dejstvima (oklopno transportna sredstva pri kretanju, artiljerijska dejstva, avio dejstva i sl.). Drugi način direktnog zagađivanja jeste odlaganje štetnih materija kao nusprodukata industrije ili otpadaka urbane sredine (jalovine i šljaka, bojni otrovi i radioaktivni otpad, smetljište, "groblja" automobila, neeksplodirana eksplozivna sredstva i dr.) Direktno zagađivanje zemljišta vrši se i njegovim prekrivanjem betonskim pistama, industrijskim cjelinama i dr. (aerodromske piste, luke, asfaltne trake, industrijska postrojenja i sl.)
Indirektno zagađivanje zemljišta vrši se odlaganjem ili taloženjem štetnih materija izbačenih u vodu ili vazduh.

Trovanje flore i faune

Biljni i životinjski svijet u potraži za elementima neophodnim za život u uslovima izobilja može da bira i odvaja čisto od zagađenog, odnosno manje zagađeno od više zagađenog, ali u uslovima oskudice, odnosno u uslovima opšte zagađenosti (oko urbanih sredina i u urbanim sredinama) gdje je prisustvo štetnih materija 6 - 10 puta veće od gornje dozvoljene granice štetnosti, unošenje štetnih materija u organizam je neminovnost, bilo vodom (stajaća, tekuća, rosa ili vode u zemljištu i u bujici), vazduhom (kroz kožu, disajne organe i dr.), putem hrane i dr.
Odbrambeno - zaštitni mehanizam živog organizma reaguje i dio izbacuje putem sekreta, izolacije i na drugi način a dio unutar njega postaje njegov organski sastav odnosno uzročnik bolesti.
Otrov unutar živih organizama u lancu kruženja materije i sam kruži i u ovom slučaju.

Samotrovanje čovjeka

Čovjek je samo dio života i životne sredine ni iznad njih ni mimo njih. Preduslov opstanka čovjeka, kao i ostalog živog svijeta je vezan za sunčevu svjetlost i toplotu, vazduh, vodu, zemljišni sloj, floru i faunu. Čovjek je konzument ovih faktora ali i činilac njihova održanja. Otuda zatrovanje bilo kog od njih znači i sopstveno trovanje.
Udisanje štetna vazduha oštećuje organe za disanje a oni dalje ne izvršavaju svoju funkciju u organizmu. Štetnom vodom oštećuje se urinarni trakt ali i šire jer voda čini najveći dio sastava ljudskog organizma. Štetne materije unesene hranom izazivaju oštećenja u organima za varenje itd.
Ako imamo u vidu činjenicu da je čovjek iz navedenih razloga (industrijalizacija i nemaran odnos prema faktorima životne sredine) najveći uzročnik nastalih poremećaja u životnoj sredini, iz navedenog, prisustvo štetnih materija u bilo kom od njih (vazduhu, vodi, zemlji, flori i fauni i dr.) direktno ili indirektno štetno se odražava na njega samog.
U ovoj činjenici, direktnoj vezi uzročnika i stradalnika, leži nužnost promjene odnosa prema faktorima životne sredine i sanacija postojećeg stanja u bio- i geo- sistemu narušenom do prijetnje po njegov opstanak.


*17. Raspolaganje energijom kojom može uništiti bio- i geo- sistem u cjelini preko 60 puta (nuklearno, termonuklearno, klasično, hemijsko i dr. oružje.)

  Ekologija
  Kineski pijesak u francuskim Alpama
  ČETVRTI ŠAMAR ČOVJEČANSTVU
  Ugrožavanje činilaca životne sredine
  Antologija ekologizma
  Fenomen kiselih kiša i umiranja šuma
  Šta je ustvari zemljotres i kako se mjeri?
  PLANETA JE BOLESNA TRAŽI SE LIJEK
  Britanija: nuklearkama protiv klimatskih promjena
  VODA JE OPĆE DOBRO